Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



ARTHUR , ( ? yn gynnar yn y 6ed g. ) un o arwyr y Brytaniaid yn erbyn eu gelynion, yr hwn a ddaeth gydag amser yn brif ffigur cylch y chwedlau Arthuraidd .

Ni wyddys dim yn sicr amdano fel cymeriad hanesyddol, er na ellir bellach wadu ei fodolaeth, na'i esbonio, fel y gwnaeth John Rhŷs ac eraill, fel ffigur chwedlonol pur.

Nis enwir gan Gildas c. 540 wrth gyfeirio at fuddugoliaeth y Brytaniaid ym ‘ Mynydd Baddon ’ (‘ Mons Badonicus ’), brwydr y dywed Nennius , disgybl Elfoddw (bu f. 809 ) , i Arthur fod yn fuddugol ynddi ac a gofnodir yn Ann. C. s.a. 518. Yn Ann. C. hefyd, s.a. 539, cofnodir brwydr Camlan , ‘yr hon y syrthiodd Arthur a Medrod ynddi.’ Ymddengys mai'r cofnod olaf hwn sy'n ein dwyn agosaf at Arthur hanes.

Oherwydd ei enw (? Ll. Artorius ) a chyflwr pethau ym Mhrydain yn niwedd y 5ed g. a dechrau'r 6ed , nid annhebyg ei fod o deulu a ddaethai o dan ddylanwadau Rhufeinig a'i fod yn dal rhyw swydd filwrol yn y cynlluniau i amddiffyn yr ynys wedi ymadawiad milwyr Rhufain . Erbyn dyddiau Nennius tyfasai Arthur yn ffigur arwrol ac amryw chwedlau llên-gwerin wedi'u cysylltu â'i enw. Yn Hist. Britt. disgrifir ef fel ‘ tywysog ymladdau ’ (‘ dux bellorum ’) a orchfygodd y Saeson mewn deuddeg brwydr; ac yn yr adran ‘ Rhyfeddodau Prydain ’ sonnir am ei fab ‘ Anir ’ a'i gi ‘ Cafall ,’ y bu'n hela'r Twrch Trwyth ag ef — stori a adroddir yn llawnach yng ‘ Nghulhwch ac Olwen .’ Ffigur chwedlonol yw hefyd yn y cyfeiriadau ato mewn cerddi Cymraeg gweddol gynnar; o'r rhain y pwysicaf yw ‘ Preiddeu Annwfn ’ ( Bk. Tal. , 54), yr englyn ( Black Bk. Carm. , 67), a ddywed mai ‘rhyfeddod hyd Ddydd y Farn fydd bedd i Arthur' — tyst i'r gred fod Arthur heb farw — a'r ymddiddan rhwng Arthur a'r porthor Glewlwyd Gafaelfawr (ibid., 94), lle yr enwir llawer o'r arwyr adnabyddus ( Cei , Bedwyr , etc.), a gysylltir ag Arthur yn y chwedlau Cymreig a'r corff cyffredinol o straeon Arthuraidd. Yng ‘ Nghulhwch ac Olwen ,’ lle y'i gelwir yn ‘ben-teyrnedd yr ynys hon,’ ac ym ‘ Mreuddwyd Rhonabwy ,’ lle y mae'n ‘ ymherodr ' — teitl sy'n awgrymu dylanwad ‘ Brut ’ Sieffre o Fynwy — y mae ei lys yng Nghelli-wig yng Nghernyw .

Yn y ‘ Brut ’ ( Historia Regum Britanniae ) c. 1136 rhoir lle amlwg i ‘hanes’ Arthur ; fe'i coronir gan yr archesgob Dyfrig , sefydla lys yng Nghaerlleon-ar-Wysg , gorchfyga'r Saeson mewn cyfres o frwydrau, ac wedyn troi yn erbyn y Pictiaid a'r Sgotiaid . Ar ôl heddychu'r ynys prioda Wenhwyfar ac wedyn fe goncra Iwerddon ac Islont a derbyn gwrogaeth brenhinoedd Gotlond ac Ynysoedd Orc . Ceir heddwch am ddeuddeng mlynedd a daw llys Arthur yn gyrchfan i bob milwr dewr. Y mae'n ymroi i goncro Ewrop i gyd ac yn gwrthod talu teyrnged i Rufain . Pan yw wedi trechu Gâl ac yn paratoi i ymosod ar yr Eidal fe glyw am frad Medrod ym Mhrydain , gorfydd arno droi'n ôl ac fe'i ‘clwyfir yn angheuol’ mewn brwydr ar afon Camel (‘ Cambula ’) yng Nghernyw a'i gludo i Ynys Afallon i wella ei glwyfau. Sail llawer o'r ‘hanes’ gan Sieffre yw cofnodion Hist. Britt. , ond fe'u helaethwyd o bob math o ffynonellau eraill, mewn llyfr ac ar lafar, ac o ddychymyg.

Mawr fu dylanwad ‘ Brut Sieffre yn lledaeniad a datblygiad y chwedlau am Arthur er nad ef oedd unig ffynhonnell ysgrifenwyr diweddarach; cafwyd amryw gyfieithiadau Cymraeg ohono a seiliwyd arno lu o ‘Frutiau’ — mewn rhyddiaith ac ar fydr — yn yr ieithoedd cyffredin. Amheuwyd dilysrwydd stori Sieffre gan Wiliam o Newburgh a Gerallt Gymro , ond eithriadau ydynt hwy. O destun i destun (gan Wace , Chrétien de Troyes , awduron dienw Lancelot a ‘ Mort Artu ,’ Thomas Malory , etc.) datblygodd llys Arthur , gyda Chymdeithas y Ford Gron , yn ddrych o sifalri'r Canol Oesoedd ac yn fan cychwyn pob antur; a chymhlethwyd y chwedlau fwyfwy, yn arbennig drwy eu cysylltu â'r straeon am y Greal Sanctaidd. Yn y pen draw troes Arthur o fod yn arwr y Brytaniaid i fod yn arwr y Prydeinwyr , a'r chwedlau amdano yn gyfuniad cywrain o draddodiadau llafar am y brenin clwyfedig a ddychwelai ryw ddydd i ryddhau ei gydwladwyr (ac y mae tystiolaeth gyfoes i'r gred hon yng Nghymru , Cernyw , a Llydaw yn y 12fed g.), cofnodion ffug-hanesyddol a chreadigaethau dychymyg un awdur ar ôl y llall. Felly y lluniwyd un o'r cylchoedd rhamant mwyaf toreithiog a fu erioed.

Ffynonellau:

  • Am lyfryddiaeth gw. E. K. Chambers , Arthur of Britain , 1927 , 233-94;
  • J. D. Bruce , The Evolution of Arthurian Romance from the beginnings down to the year 1300 , Göttingen, 1923 , 2 gyfrol, ii, 380 ff.;
  • Bulletin of the Board of Celtic Studies , xi, 158;
  • R. G. Collingwood , Roman Britain and the English Settlements , Rhydychen, 1936 , 320-4;
  • K. Jackson , ‘Once again Arthur's Battles,’ in Modern Philology a journal devoted to research in modern languages and literatures , Chicago , xliii, 44-57;
  • W. M. Nitze , ‘Arthurian Names: Arthur,’ yn Publications of the Modern Language Association of America , lxiv, 585-96.

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones, D.Litt., Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54