Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



BACON (TEULU), perchenogion gweithydd haearn a glo .

Serch ffurfio y ‘ Dowlais Iron Co. ’ yn 1759 a dewis John Guest , Broseley , yn feistr arno yn 1760 , ANTHONY BACON ( 1718 - 1786 ) ydyw gwir gychwynnydd y cynnydd gweithfaol mawr a droes bentref bychan Merthyr Tydfil yn ganolfan bwysicaf y gwaith toddi haearn ym Mhrydain ar y pryd. Ychydig a wyddys am ei dras a'i flynyddoedd cyntaf; dywed traddodiad ei fod yn disgyn o Nicholas Bacon , brawd Syr Francis Bacon , arglwydd Verulam .

Ceir gweithred ( 29 Awst 1765 ) yn dangos i Anthony Bacon , Throgmorton Street , Llundain , a William Brownrigg , Workington , Cumberland , brydlesu darn o dir yn mesur tua 4,000 o erwau ac yn ymestyn am tuag wyth milltir o Ferthyr i lawr dyffryn Taf — ardal gyfoethog mewn haearn a glo a'r ddau i'w cael yn ymyl carreg galch a digonedd o ddwr. Cafwyd y cwbl ar delerau rhad — sef £100 y flwyddyn am 99 mlynedd, heb orfod talu dim toll am bob tunnell a godid. Aethpwyd ati i brynu prydlesoedd arwyneb gan ffermwyr y cylch er mwyn gallu codi'r gwahanol adeiladau, tai i'r gweithwyr, a gwneud rheilffyrdd, cafnau dwr, agor lefelydd, tyllu pyllau glo, etc. Cafwyd y prydlesoedd hyn hefyd yn rhad — tua £150 neu £200 y flwyddyn a heb orfod talu toll am bob tunnell a godid. Gwnaethpwyd ffordd hefyd i gysylltu â'r hen ffordd Rufeinig yn arwain trwy Gelligaer a Chaerffili tuag at borthladd bychan Caerdydd . Adeiladwyd ffwrnais haearn Cyfarthfa , a chan fod hon yn ymyl y lle yr oedd haenau'r glo yn dod i'r wyneb, a bod rhai o'r meistri haearn yn defnyddio golosg yn lle sercol wrth wneud haearn brwd (‘pig-iron’), y mae'n debyg fod y ffwrnais hon yn defnyddio golosg o'r cychwyn. Yn ddiweddarach adeiladwyd lle i wneuthur haearn bar. Er bod llawer o anawsterau'n wynebu'r ddau bartner, eto yr oedd amgylchiadau'r cyfnod yn gefnogol iddynt, ac yr oedd galw cynyddol am fwy a mwy o haearn. Ar ôl cydweithio am tua deuddeng mlynedd, torrodd Bacon a Brownrigg y bartneriaeth. Eithr aeth Bacon rhagddo. Prydlesodd dir a oedd ar les gan y Meistri Guest a Wilkinson . Cymerth hefyd les o dir yn perthyn i iarll Plymouth , ac adeiladu arno ffwrnais arall heblaw honno a oedd ganddo yng Nghyfarthfa . Dair blynedd wedi hynny ( 1 Gorffennaf 1780 ) cafodd les gwaith haearn Hirwaun ynghyd â'r hawl i gloddio am haearn a glo ar gomin Hirwaun Wrgan .

Yn 1775 torrodd rhyfel allan rhwng Prydain a'r trefedigaethau yn yr America ; daeth Ffrainc a Sbaen hefyd i'r rhyfel. Golygai hyn fod eisiau pelenni haearn i'r gynnau mawr, arfau rhyfel eraill, a haearn at wneuthur peiriannau i'w defnyddio mewn ffatrioedd ac ar reilffyrdd. Ar ddechrau'r rhyfel cafodd Bacon archebion am ynnau a gynnau mawr ac adeiladodd ffwndrioedd newydd. Ni allai, fodd bynnag, gyflawni'r archebion hyn yn uniongyrchol; yr oedd Act seneddol ( 1782 ) yn lluddias aelodau seneddol — yr oedd Bacon wedi dilyn John Wilkes yn 1764 fel aelod seneddol Aylesbury — rhag gwerthu offer rhyfel, etc., i'r Llywodraeth . Ni fynnai Bacon ymddiswyddo fel aelod seneddol ; daeth i gytundeb a Francis Homfray — y mae wedi ei ddyddio 27 Medi 1782 — a throsglwyddodd iddo felin yn Cyfarthfa lle y tyllid gynnau mawr, a ffwndri gerllaw, am dymor o 50 mlynedd; yr oedd hefyd i gyflenwi Homfray a digon o'r metel a wneid yn ei weithydd yn Cyfarthfa , Plymouth , a Hirwaun . Ymhen tua dwy flynedd achwynodd Homfray am na châi ddigon o fetel; aeth yn gweryl rhwng y ddau, trosglwyddodd Homfray ei les i David Tanner , gan sefydlu ei dri mab ef ei hun ychydig yn ddiweddarach mewn gwaith haearn newydd yn Penydarren . Tua mis Mawrth 1786 trosglwyddodd Tanner ei les i Richard Crawshay .

Bu Bacon f. yn Cyfarthfa , 21 Ionawr 1786 , yn 67 mlwydd oed. Gadawsai ar ei ôl y tri gwaith mawr — Cyfarthfa , Plymouth , a Hirwaun — a'r tri ar lawn waith, ystad o'r enw ‘ Banklands ’ yn Cumberland , a chyfran o ystad helaeth yn Virginia yn America . Cyfrifid ef yn un o'r dynion cyfoethocaf ym Mhrydain ar y pryd.

Yr oedd Bacon yn briod ag Elizabeth Richardson , a bu iddynt un mab a fuasai f. yn 1770 yn 12 mlwydd oed. Ond yr oedd iddo bump o blant gordderch, y pump o dan oed pan fu eu tad farw — ANTHONY II , THOMAS , ROBERT ( Smith ) , WILLIAM ( Smith ) , ac ELIZABETH . Trefnodd yn dda ar eu cyfer hwy a'u mam ( Mary Bushby , o swydd Gloster ). Yr oedd Richard Crawshay (uchod) yn un o dystion ei ewyllys ond nid yn ysgutor.

Yr oedd ANTHONY BACON II , pan ddeuai i'w oed, i gael Cyfarthfa , THOMAS i gael Plymouth , etc., a'r ddau i gael haearn a glo Hirwaun hefyd. Ymddengys i ROBERT gael y gweithydd ym mhlwyf Workington . Gofalodd y tad drefnu hefyd ar gyfer ELIZABETH BACON a'r baban WILLIAM . Cyn gynted ag y gallent, o ran oed, etc., gwnaeth y meibion gais yn Llys y Chancery yn Llundain am eu hetifeddiaethau. Trosglwyddwyd Cyfarthfa gan ANTHONY II i Richard Crawshay , a oedd i dalu iddo rent o £5,000 y flwyddyn, gan ymrwymo hefyd i dalu pymtheg swllt am bob tunnell o haearn a glo a godid uwchlaw'r maint a enwid yn y weithred. Trosglwyddodd THOMAS yntau waith Plymouth i Richard Hill . Ym mis Hydref 1799 prynodd Anthony a Thomas gyfran un Mr. Glover yng ngwaith Hirwaun . Ond y mae'n amlwg nad oedd gan y brodyr ddim awydd nac, efallai, mo'r ddawn i ddatblygu'n feistri haearn fel eu tad. Gwerthodd Anthony ei gyfran ef yn Hirwaun i Thomas am £3,000; ym mis Ionawr 1806 prynodd ystad Mathews yn Aberaman , ac aeth i'w plasty i fyw. Yn Chwefror 1814 gwerthodd y cwbl o'i hawliau mwnawl yn Cyfarthfa i Richard Crawshay am £95,000. Bu f. yn Aberaman , 11 Awst 1827 . Mab iddo ef oedd ANTHONY BACON III , sef y Cadfridog Bacon ( 1796 - 1864 ). Priododd ef Charlotte Mary , ail ferch Edward Harley , 5ed iarll Oxford .

Treuliai THOMAS BACON lawer o'i amser yn Aberaman ; bu ‘ Llyfr Aneirin ’ yn eiddo iddo ar un adeg — gw. B.B.C.S. , xi, 109-12.

Ffynonellau:

  • L. B. Namier , ‘Anthony Bacon, an 18th century merchant,‘ yn Journal of Economic and Business History , Cambridge, Massachusetts , Tachwedd 1929 ;
  • ymchwil bersonol.

Awdur:

Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54