Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



BAILEY (TEULU), Nantyglo , Aberaman , etc.



BAILEY , CRAWSHAY ( 1789 - 1872 ), meistr gweithydd haearn, ac A.S. ;

mab ieuengaf Joseph (neu John ) Bailey , Wakefield , swydd Efrog , a'i wraig Susannah , chwaer Richard Crawshay . Yn 12 oed daeth i Gyfarthfa , Merthyr Tydfil , at ei frawd Joseph Bailey a oedd eisoes yng ngwasanaeth ei ewythr, Richard Crawshay , yng ngwaith Cyfarthfa . Gadawodd yr ewythr £1,000 iddo yn ei ewyllys. Efallai iddo aros yn Cyfarthfa am beth amser wedi marw ei ewythr; nid oes sicrwydd iddo ymadael gyda'i frawd Joseph pan ddechreuodd hwnnw, gyda Matthew Wayne , weithio yn Nantyglo yn 1811 — eithr gwyddys iddo ddyfod yn bartner yng ngwaith Nantyglo pan ymadawodd Wayne yn 1820 . O hynny ymlaen bu'r ddau frawd yn cydweithio i ddatblygu gwaith Nantyglo , ac, yn ddiweddarach, waith Beaufort . Yr oedd traddodiad yn ardal Rhymni fod y gwaith haearn yno yn perthyn iddo beth amser cyn 1825 . Y mae papurau Crawshay yn y Llyfrgell Genedlaethol yn tueddu i gadarnhau hyn; ymddengys oddi wrthynt mai ei gefnder, William Crawshay , Llundain , perchennog gwaith Cyfarthfa ar y pryd, a rwystrodd Crawshay Bailey rhag parhau yn Rhymni . Crawshay Bailey a wnaeth y ffordd dram o Rymni i Fasaleg — ac awgryma hyn gysylltiad â gwaith Rhymni . Yn 1835 , pan fu sasiwn y Methodistiaid Calfinaidd yn Salem , Nantyglo , rhoes Crawshay Bailey , a oedd yn eglwyswr , lety a chynhaliaeth i'r llywydd a phump o'r gweinidogion pennaf — gan ddangos trwy hyn, efallai, ei ddiolch i'r Methodistiaid am iddynt, yn eu sasiwn yn Nhredegar , 19 Hydref 1831 , blwyddyn y cythrwfl ym Merthyr , benderfynu na allai un yn perthyn i undeb llafur fod yn aelod eglwysig.

Er ei fod ei hunan yn feistr haearn enwog, yr oedd gwahaniaeth rhyngddo a'r meistri eraill. Canfu ef y gellid disgwyl elw mawr o ddatblygu'r diwydiant glo yn Ne Cymru ; prynodd ddarnau lawer o dir am eu pris amaethyddol — yn Aberaman , Mountain Ash , a dyffryn Rhondda . Prynodd ystad teulu'r Mathewiaid yn Aberaman a'u plasty. Buasai disgynyddion Anthony Bacon yn byw yn y ty hwn; gan ysgutorion Anthony Bacon II y prynodd Crawshay Bailey yr eiddo ( 17 Chwefror 1837 ). Yr oedd rhai o'r haenau gorau'n bosibl o lo a haearn o dan y ddaear yn Aberaman ond heb i neb geisio eu gweithio hyd yn hyn; bu iddo yntau hefyd aros am tua naw mlynedd cyn gadael Nantyglo . Yn y cyfamser tyllid pyllau glo yn Cwmbach yn ymyl camlas Aberdâr . Pan oedd yn bryd i'r dyffryn gael rheilffordd ymunodd a Syr Josiah John Guest i gael pasio gweithred seneddol ( 1845 ) er mwyn gwneuthur ffordd haearn Aberdâr a'i chysylltu yn Navigation ( Abercynon yn awr) â'r Taff Vale Railway . Gadawodd Nantyglo gan adael ei nai i ofalu am weithydd Nantyglo a Beaufort . Dechreuwyd gwneud pwll glo Aberaman a ffwrneisiau toddi haearn, etc. Agorwyd y ffordd haearn 1 Awst 1846 , ac erbyn mis Mai 1847 yr oeddid yn pwdlo haearn am y tro cyntaf yn hanes Aberaman . Yn 1846 yr oedd Crawshay Bailey yn hyrwyddo ffurfio cwmni nwy Aberaman ac Aberdâr , yr oedd yn aelod o fwrdd iechyd Aberdâr o'i gychwyn yn 1854 , ac fe'i dewiswyd yn siryf sir Frycheiniog yn 1850 . Bu'n aelod seneddol dros fwrdeisdrefi Mynwy o 1852 hyd 1868 .

Bu'n ddiwyd yn hyrwyddo'r mudiad i wneud rheilffyrdd . Heblaw'r ffordd dram o Rymni i Fasaleg , a ffordd haearn dyffryn Aberdâr , gwnaeth ffordd dram newydd o Beaufort a Nantyglo i Lanffwyst (i gysylltu â chamlas Aberhonddu a'r Fenni ). Yn 1852 bu'n hyrwyddo gwneuthur ffordd haearn o'r Forest of Dean trwy Coleford , Trefynwy , a Brynbuga , i Bontypwl , etc.

Ar 2 Chwefror 1867 trosglwyddodd ystad Aberaman , ynghyd â'r pyllau glo, y gweithydd haearn a phriddfeini, y rheilffordd, etc., i'r Powell Duffryn Steam Coal Co. am £123,500, ac erbyn 1869-1870 yr oedd wedi gwerthu gweithydd Nantyglo a Beaufort hefyd. Bu f. yn Llanfoist House , 9 Ionawr 1872 , gan adael unig fab, CRAWSHAY BAILEY II ( 1821 - 1887 ), a briododd Elizabeth , iarlles Bettina , unig ferch Jean Baptiste , iarll Metaxa . Gadawodd ef ddwy ferch: (1) Clara , a briododd William James Gordon Canning , Hartputy Court , swydd Gloster , a (2) Augusta Emily , a briododd William Carne Curre , Itton Court , sir Fynwy .

Ffynonellau:

  • Ymchwil bersonol.

Awdur:

Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54