Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



CUNEDDA WLEDIG ( fl. 450? ), tywysog Prydeinig .

Yn ôl ‘ Achau'r Saeson ’ yn rhai o lawysgrifau Nennius a briodolir gan rai ysgolheigion i'r 7fed g. , daeth ‘ Cunedag ,’ un o hynafiaid Maelgwn Gwynedd (bu f. 547? ) , gyda'i wyth mab o'r Gogledd, h.y. Manaw Gododdin , 146 o flynyddoedd cyn i Faelgwn deyrnasu, ac ymlid y Sgotiaid , h.y. y Gwyddelod , o Wynedd gyda'r fath laddfa fel na ddaeth neb ohonynt yn ôl. Rhydd achau o'r 10fed g. y cysylltiadau â Maelgwn ac enwau naw mab Cunedda , a'i alw ef ei hun yn fab Edern ap Padarn Beisrudd ap Tegid . Er bod yr achau hyn ymhell ar ôl amser Cunedda , y mae'r hanes, a geir ynddynt yn weddol gywir. Tardda'r hen ffurf Gymraeg Cunedag ’ o'r enw Celtaidd Counodagos ’ yn golygu ‘arglwydd da,’ ac y mae'r enwau Eternus, Paternus, a Tacitus yn awgrymu i'r teulu fyw mewn awyrgylch Rufeinig am genedlaethau lawer. Y mae'r ansoddair ‘peisrudd’ (mantell goch) yntau yn lledawgrymu swydd o bwys yn yr ymerodraeth Rufeinig . Am feibion Cunedda y mae'n werth cofio bod enwau y rhan fwyaf ohonynt wedi eu cadw yn enwau tiroedd llwythau Cymreig yn y rhan honno o'r wlad, sef rhwng Dyfrdwy a Theifi , y dywed traddodiad i Gunedda a'i dylwyth eu goresgyn. Ceir Rhufon (‘ Romanus ’) yn Rhufoniog , Dunod (‘ Donatus ’) yn Dunoding , Ceredig yn Ceredigion , Afloeg yn Aflogion yn Lleyn , Dogfael yn Dogfeiling yn nyffryn Clwyd , ac Edern yn Edeirnion . Ni lwyddwyd hyd yn hyn i ddarganfod Osweilion , tir Osfael ; dywedir i Dybion , y mab hynaf, farw ym Manaw Gododdin , ond rhoes ei fab ef, Meirion (‘ Marianus ’) , ei enw i Feirionnydd . Yr olaf oll ydyw Einion Yrth ; ei fab ef, Cadwallon Lawhir , a gwblhaodd waith y teulu trwy orchfygu Gwyddelod Môn .

Gellir yn rhesymol iawn dderbyn yr hanes hwn i ddangos sut y bu i Gristion Brythonig o lannau'r afon Forth yn y Gogledd, pan oedd awdurdod Rhufain yn darfod ym Mhrydain , ymlid y Gwyddyl o dde-orllewin Cymru a gosod sylfeini Gwynedd y Canol Oesoedd . Awgrymwyd i Cunedda a'i lu deithio tua'r de yn unol â'r cynllun a ddyfeisiwyd gan Stilicho , pan oedd hwnnw, ychydig cyn y flwyddyn 400 , yn ceisio amddiffyn Prydain . Cytunai hyn yn weddol dda â'r 146 blwyddyn y sonnir amdanynt yn ‘ Achau'r Saeson ’; ar y llaw arall, y mae olyniaeth Cunedda yn yr achau yn awgrymu cyfnod diweddarach yn y 5ed g. Yr oedd enwau pedwar o'i feibion — Donatus , Eternus , Marianus , a Romanus — yn gyffredin yng nghylchoedd Cristnogol y cyfnod hwnnw, ac y mae'r teitl ‘gwledig,’ h.y. teyrnaswr, yn awgrymu pennaeth ag iddo awdurdod arbennig — o dan y Rhufeiniaid efallai. Y mae'r enw ei hun yn anghyffredin, er y ceir ef yn Allt Cunedda gerllaw Cydweli , fe'i rhoddwyd — am resymau hynafiaethol efallai — i fab Cadwallon ap Gruffydd ap Cynan . Ceir manylion diddorol ym ‘ Marwnad Cunedda ’ yn ‘ Llyfr Taliesin ,’ ond y mae'r ffurf dywyll ‘ Cuneddaf ’ yn profi mai cân ddiweddar ydyw ac na ellir derbyn ei thystiolaeth yn ddiymwad.

Ffynonellau:

  • A History of Wales: from the Earliest Times to the Edwardian Conquest , 116-20;
  • R. G. Collingwood , Roman Britain and the English Settlements (Rhydychen, 1936) , 1937 , 289-90.

Awdur:

Syr John Edward Lloyd, D.Litt., F.B.A., F.S.A. (1861-1947), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54