Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



DAFYDD ap GWILYM ( fl. 1340-1370 ), bardd .

Ei gartref oedd Bro Gynin , plwyf Llanbadarn Fawr , Ceredigion . Ei dad oedd Gwilym Gam ap Gwilym ab Einion , ac yr oedd y teulu yn un o'r rhai mwyaf dylanwadol yn y Deheubarth yn y 14eg g. , ac wedi bod ar du brenin Lloegr ers cenedlaethau. Cantref y Cemais yn Nyfed oedd cartref y teulu, a gwyddys eu bod yno er dechrau'r 12fed g. Tua 1195 crybwyllir un o hynafiaid y bardd , Gwilym ap Gwrwared , fel gwr a gosbwyd gan Dduw am ymosod ar eiddo Gerallt Gymro . Yr oedd wyr i hwnnw o'r un enw ag yntau, gorhendaid y bardd , yn gwnstabl Cemais yn 1241 . Yn 1244 cynorthwyodd y Saeson i ymosod ar Faredudd ab Owain o Geredigion , ac yn dâl am hynny cafodd dir yn y wlad honno, ac erbyn 1252 yr oedd yn feili dros y brenin yn yr ardal o gwmpas Llanbadarn Fawr . Yn 1260 yr oedd yn gwnstabl Aberteifi . Ceir enw ei fab Einion yn dyst i weithred gyfreithiol yn 1275 . Yr oedd ei fab yntau, Gwilym , taid y bardd , yn dal tir gan y brenin yn Emlyn yn 1302 . Un arall o'r teulu y gwyddys rhywfaint amdano oedd Llywelyn ap Gwilym , ewythr Dafydd o frawd ei dad, a oedd yn gwnstabl Castellnewydd Emlyn yn 1343 . Y mae'r ffeithiau hyn yn esbonio pam, er geni Dafydd ym Mro Gynin , y mae'r beirdd yn son amdano fel ‘ eos Dyfed ’ a ‘ bardd glan Teifi .’ Y tebyg yw iddo dreulio llawer o'i oes, ac efallai ymgartrefu, yn Emlyn gyda'i ewythr Llywelyn ap Gwilym .

Ni wyddys dim o hanes Dafydd ei hun ond yr hyn y gellir ei gasglu oddi wrth ei waith, ac ychydig iawn yw hynny. Tebyg ei fod wedi crwydro pob rhan o Gymru . Yr oedd yn adnabod Gruffudd Gryg o Fôn a Madog Benfras o Faelor . Canodd i Rosyr ( Niwbwrch ), a dywaid iddo fod yn eglwys gadeiriol Bangor . Canodd i Hywel ap Goronwy , a fu'n ddeon ym Mangor . Canodd hefyd i rai o wyr a gwragedd bonheddig Ceredigion . Y gwr y canodd fwyaf iddo, yn ôl y dyb gyffredin, oedd Ifor ap Llywelyn o Fasaleg ym Morgannwg , a elwir yn Ifor Hael . Eithr erbyn hyn ni ellir bod yn sicr o gwbl mai Dafydd ap Gwilym a ganodd y cerddi i'r gwr hwnnw. Claddwyd Dafydd yn Ystrad Fflur , a chanodd Gruffudd Gryg gywydd i'r ywen uwchben ei fedd.

Fel llawer uchelwr arall, yr oedd Dafydd ap Gwilym wedi dysgu celfyddyd y beirdd, a'i dysgu'n drwyadl, ac y mae crefft ei gerddi yn ei gydio wrth y traddodiad barddol cywrain a ddatblygodd yng Nghymru yn oes y Tywysogion . Lluniodd rai awdlau tra chymhleth eu gwead. Ar y mesur cywydd, a ddaeth mor gymeradwy gan feirdd y 14eg g. , y canodd helaethaf, ond hyd yn oed ar y mesur hwnnw y mae crefft astrus y Gogynfeirdd yn yr holl gerddi sicraf eu hawduriaeth. Ceir ynddynt y geiriau cyfansawdd, y torymadroddi, y ffurfiau gramadegol hynafol, a'r hen eirfa a brisid y pryd hwnnw fel anhepgorion barddoniaeth fedrus ac urddasol. Y mae'n wir iddo ganu rhai cerddi symlach, cerddi llac eu cynghanedd y rhan amlaf, ond pan fo'n canu cywyddau cwbl gyflawn eu cynghanedd, yr arddull draddodiadol sydd ganddo. Priodolwyd ugeiniau o gywyddau i Ddafydd ar gam, ac argraffwyd llawer o rai felly yn Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym ( 1789 ), ond wedi bwrw'r rheini heibio fe welir fod cnewyllyn iach o gerddi graenus yn aros.

Arbenigrwydd Dafydd yw ei hoffter o ganu i natur ac i serch. Canodd fwy na neb o'i gyfoeswyr i'r ddau bwnc hyn, a chanodd yn fwy awenyddol. Profwyd fod ar ei waith ddylanwad barddoniaeth boblogaidd gwledydd eraill, a mwy na thebyg iddo ymgynefino â barddoniaeth felly drwy droi yn y gymdeithas gymysgryw a ymgasglai yn y bwrdeisdrefi, fel Niwbwrch a Chastellnewydd Emlyn . Ond cwyd ymhell goruwch pob dylanwad. Y mae ganddo arolwg bardd ar y byd o'i gwmpas, a chwaeth bardd i fynegi'r hyn a wêl mewn delweddau diriaethol. Ceir ganddo hefyd fwy o syniad am gerdd fel cyfanwaith, fel cynnyrch trefnedig un agwedd feddwl, na chan neb o feirdd Cymru hyd y cyfnod diweddar. I drosglwyddo hyn i gyd i eraill yr oedd yn feistr rhonc ar yr iaith Gymraeg , ei geirfa a'i holl gystrawennau cynnil, ac yn feistr hefyd ar holl gymhlethdod cerdd dafod ei gyfnod.

Ffynonellau:

  • Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym (Llundain, 1789) (gol. Owen Jones a William Owen-Pughe );
  • Ifor Williams a Thomas Roberts , Cywyddau Dafydd ap Gwilym a'i Gyfoeswyr ;
  • H. Idris Bell , Y Cymmrodor , xlviii;
  • W. J. Gruffydd , Dafydd ap Gwilym (Caerdydd, 1935) ;
  • Saunders Lewis , Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1932) , i, 70-94;
  • G. J. Williams , Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad (1926) ;
  • Th. M. Chotzen , Recherches sur la poésie de Dafydd ap Gwilym, barde gallois du XIVe siècle (Amsterdam, 1928) ;
  • T. Parry , Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1944) , 80-96;
  • Bulletin of the Board of Celtic Studies , viii, 1, 140;
  • J. E. Lloyd , Bulletin of the Board of Celtic Studies , viii, 1.

Awdur:

Syr Thomas Parry, D.Litt., (1904-85), Bangor / Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54