Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



EDWARDS , THOMAS (‘ Twm o'r Nant ’; 1739 - 1810 ), bardd ac anterliwtiwr ; g. ym Mhenparchell Isaf , plwyf Llanefydd , sir Ddinbych . Symudodd ei rieni, pan oedd ef yn ifanc, i'r Nant , ger Nantglyn . Dysgodd ddarllen pan ddaeth un o ysgolion Griffith Jones i'r ardal, a chafodd bythefnos o ysgol yn nhref Dinbych . Dywed yn ei hunan-gofiant iddo ysgrifennu cerddi a dwy anterliwt cyn bod yn 9 oed, a dechrau chwarae mewn anterliwtiau yn 12 oed. Priododd, 1763 , Elizabeth Hughes o Bont-y-garreg , Llanfair Talhaearn , ac Ieuan Fardd yn gweinyddu. Aeth i fyw i Ddinbych , a'i waith oedd cario coed gyda wagen a cheffylau . Oherwydd anffodion aeth yn ddwfn i ddyled, a gorfu iddo droi at ysgrifennu a chanlyn anterliwtiau am gyfnod. Ond gwellodd pethau, a bu'n cario coed am ysbaid wedyn yn sir Ddinbych a sir Drefaldwyn . Oherwydd iddo fynd yn feichiau dros ewythr iddo ac i hwnnw dorri, gorfu i Twm ffoi i'r De o afael y gyfraith, a bu'n cario coed yn Abermarles ac amryw leoedd eraill, ac yn cadw tyrpeg , ac yn ddiweddarach yn cadw tafarn yn Llandeilo , a chario coed ar yr un pryd. Yn 1786 dychwelodd i'r Gogledd, a bu'n canlyn anterliwtiau am ysbaid. Aeth i fyw i Ddinbych eilwaith, a bu'n gweithio fel saer maen am weddill ei oes. Bu am ychydig, yn 1808 , yn gweithio i W. A. Maddocks ar fôrglawdd Porthmadog . Bu f. 3 Ebrill 1810 . Claddwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen , Dinbych .

Arfer Twm oedd cyhoeddi ei anterliwtiau ar ôl eu hactio am ysbaid, ac ymddangosodd amryw ohonynt yn bamffledi yn ystod ei oes. Y mae'r rhai a ysgrifennodd yn ei ieuenctid wedi mynd ar goll, ond erys Tri Chydymaith Dyn , Cyfoeth a Thlodi , Cain ac Abel , Pleser a Gofid , Tri Chryfion Byd , Pedair Colofn Gwladwriaeth , Cybydd-dod ac Oferedd , Y Farddoneg Fabilonaidd . Ceir yn yr anterliwtiau hyn gryn dipyn o feirniadaeth ar arferion cymdeithasol yr oes. Yr oedd Twm yn ŵr ffraeth, ac yn fydryddwr llithrig yn y dull lled-gynganeddol a ddaethai'n draddodiadol erbyn hynny. Y ddwy ddawn hyn sy'n cyfrif am lawer ergyd gyrhaeddgar yn ei weithiau, ac yn cyfrif hefyd fod llawer darn o'i waith wedi byw ar lafar. (Fe gofir fel y byddai Mari Lewis yn dyfynnu Tomos o'r Nant .) Cyhoeddodd gasgliad o'i farddoniaeth o dan y teitl Gardd o Gerddi yn 1790 , a'i argraffu yn Nhrefeca . Yr oedd wedi darllen llawer ar weithiau'r beirdd clasurol, ac oherwydd hynny fe welir rhai trawiadau go fedrus yn ei gywyddau. Casglodd nifer o hen lawysgrifau , a gwerthodd hwy cyn diwedd ei oes i William Owen-Pughe . Y maent yn awr yn yr Amgueddfa Brydeinig .

Yr oedd Twm o'r Nant yn gystadleuydd amlwg yn yr eisteddfodau cyntaf a gynhaliwyd o dan nawdd Cymdeithas y Gwyneddigion . Yng Nghorwen ym Mai 1789 methodd y beirniaid benderfynu rhwng ei waith ef ac eiddo Jonathan Hughes a Gwallter Mechain ,’ a gofynnwyd i'r Gwyneddigion dorri'r ddadl. Barnasant hwy Walter yn orau, ond yr oedd David Samwel yn pleidio Twm ac anfonodd ysgrifbin arian iddo yn wobr gysur. Colli a wnaeth Twm hefyd yn eisteddfod y Bala yn mis Medi y flwyddyn honno, ond bu'n chwarae anterliwt yn y dref am rai dyddiau ar ôl yr eisteddfod. Enillodd am gyfansoddi'n fyrfyfyr yn Llanelwy yn 1790 . Cystadlodd yn Ninbych yn 1792 ac yng Nghaerwys yn 1798 , ond nid enillodd.

Llyfryddiaeth:

  • Gwaith Thomas Edwards (Twm o'r Nant) : , Lerpwl, 1874, 1889 (gol. Isaac Foulkes ), 1874 , 1889 ;
  • Gardd o gerddi, neu, Gasgliad o ganiadau : sef, carolau, cerddi, awdlau, englynion a chywyddau, etc., gwedi eu cyfansoddi ar amrywiol destynau a mesurau yn Gymraeg; ynghyd ?hyfieithiad ar ychydig nifer i'r Saes'neg , 1790, Merthyr Tydfil, 1826 , 1790, 1826 (dau arg., Rhuthun a Merthyr Tydfil);
  • Hunangofiant a Llythyrau Twm o'r Nant , Caerdydd, 1948 , gol. G. M. Ashton , 1948 ;
  • D. D. Williams , Twm o'r Nant , Bangor, 1911 , 1911 ;
  • R. T. Jenkins , Hanes Cymru yn y Ddeunawfed Ganrif , Caerdydd, 1928 , 1928 , pen. v;
  • Bulletin of the Board of Celtic Studies , iv, 103.

Awdur:

Y Prifathro / Syr Thomas Parry, D.Litt., (1904-85), Bangor / Aberystwyth.