Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



ELLIS , ROBERT (‘ Cynddelw ’, 1812 - 1875 ), gweinidog gyda'r Bedyddwyr, pregethwr, bardd, hynafiaethydd, ac esboniwr .

Ganwyd 3 Chwefror 1812 yn Nhy'n-y-meini , yn agos i Benybontfawr . Gwas fferm ydoedd o 1822 hyd 1835 . Ei fam, ond odid, a llenorion gwlad fel Richard Morris (‘ turner ’), Pentrefelin , James Jones y teiliwr , a Humphrey Bromley , pregethwr gyda'r Sosiniaid , a roes iddo ei ddiddordeb mewn llên a hynafiaethau a'i wybodaeth o gerdd dafod. Dyna ei bethau yn gyfan gwbl ymron nes iddo ymuno ag eglwys y Bedyddwyr , Gefailrhyd ( 1832 ), a dechrau pregethu yn 1834 . Cafodd ryw 10 mis o ysgol gyda John Williams , awdur Yr Oraclau Bywiol , yn Llansilin yn 1835 . Dyma ei feysydd gweinidogaethol: Llanelian a Llanddulas , 1836-8 ; Glynceiriog , 1838-42 ; Sirhowy , 1847-62 ; Caernarfon , 1862-75 . Bu f. 19 Awst 1875 , yn ei hen gartref, y Gartheryr , rhwng Croesoswallt a Llanrhaeadr , ac yntau ar daith bregethu a darlithio.

Yn anad dim, gwr amryddawn ydoedd. Pregethwr esboniadol, athrawiaethol, defnyddiol ydoedd, yn gryn feistr ar Gymraeg pulpudol ei ddydd, yn parablu yn glir ac yn groyw, a'i ynganiad yn llithrig a naturiol. Yr oedd yn cyfrif mewn cylchoedd barddonol ac eisteddfodol. Ei awdl, ‘ Yr Adgyfodiad ,’ yng nghystadleuaeth Gwrwst (yn Seren Gomer 1849 ), a'i dug i sylw fel bardd ac a roes iddo ei enw barddonol. ‘ Cywydd y Berwyn ,’ efallai, yw ei waith barddonol mwyaf gorchestol, ac y mae swyn yn ei ‘ Awdl ar Ddistawrwydd .’ Bu iddo fri cenedlaethol yn yr eisteddfod fel beirniad (barddoniaeth gan amlaf), arweinydd , ac areithydd . Yn Tafol y Beirdd , 1853 , trinia'r pedwar-mesur-ar-hugain; golygodd ail argraffiad Gorchestion Beirdd Cymru o gasgliad Rhys Jones , ac argraffiad Isaac Foulkes o Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym . Efe hefyd a gynullodd Blodau Arfon ( Dewi Wyn ), a golygu Geiriadur y Bardd . Ymhyfrydai mewn geiriaduriaeth a chynhyrchodd Geiriadur Cymreig Cymraeg , 1868 . Cyhoeddwyd Barddoniaeth Cynddelw dan olygiaeth Ioan Arfon gan H. Humphreys , Caernarfon , yn 1877 . Yr oedd iddo ddiddordeb mewn pob math o hynafiaethau — cyhoeddodd Manion Hynafiaethol , 1873 , a chyfrannodd ddeunaw pennod i Hanes y Brytaniaid a'r Cymry ( Gweirydd ab Rhys ). Yn herwydd ei ddawn siarad naturiol, ei ffraethineb, a'i wybodaeth eang, yr oedd yn un o ddarlithwyr enwog ei gyfnod, onid yr enwocaf oll, ac, er bod ganddo gyflawnder o destunau, llenyddiaeth a hanes Cymru oedd ei hoff faes, a'i ddarlithiau wedi eu bachu wrth ei ddawn chwilota. Bu'n gymwynasydd i Wasg ei enwad. Yr oedd yn olygydd Y Tyst Apostolaidd , 1846-50 ; Y Tyst , 1851 ; Y Greal , 1852-3 , a pharhaodd i olygu barddoniaeth Y Greal hyd ddiwedd ei oes; golygodd hefyd golofn farddonol Seren Gomer , 1854-9 . Cofiannau John Williams ( Yr Oraclau Bywiol ) a Dr. Ellis Evans , Cefnmawr — efe biau'r rhain. Parhaodd ei Esboniad ar y Testament Newydd i ymddangos yn rhannau o 1855 hyd ei farw. Cyfrannodd ysgrifau i Eirlyfr Bywgraffyddol ( Isaac Foulkes ) a Gwyddoniadur Cymreig Dinbych , heb sôn am y cyfnodolion. Ni bu'n ddihidio o ddadleuon diwinyddol ei ddydd, yn enwedig y dadleuon Macleanaidd a'r dadleuon Campbelaidd . Sonnir yn fynych am harddwch ei gorff, cryfder ei gof, nwyfiant a ffraethineb ei dymheredd, ac i'w gyfoeswyr yr oedd ei athrylith amlweddog a chyfoeth ei wybodaeth yn dra rhyfeddol.

Ffynonellau:

  • D. Williams, Cofiant y Parch. R. Ellis (Cynddelw) Caernarfon , Caerfyrddin, 1935 ;
  • Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present , 1908 .

Awdur:

John Thomas Jones, M.A., Rhiwabon

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54