Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



EVANS , DANIEL SILVAN ( 1818 - 1903 ), geiriadurwr ; g. ym Mron Wilym Uchaf , Llanarth , Ceredigion , 11 Ionawr 1818 , mab Silvanus a Sarah Evans . Bu yn ysgol Neuadd-lwyd o 1838 hyd 1840 , ac yno y dechreuodd bregethu gyda'r Annibynwyr . Yn Rhagfyr 1840 aeth i Goleg yr Annibynwyr yn Aberhonddu , ond byr fu ei dymor yno. Wedi hynny bu am bum mlynedd yn athro ysgol . Yn 1843 cyhoeddodd gasgliad o ganeuon ac ysgrifau, Blodeu Ieuainc ; yn 1846 ymddangosodd Telynegion .

Priododd Margaret , merch Walter Walters , Hendre , Ceredigion . Ymunodd â'r Eglwys Sefydledig , ac yn 1845-6 aeth i Goleg Dewi Sant , Llanbedr . Yno penodwyd ef yn ddarlithydd yn y Gymraeg yn 1847. Wedi gadael Llanbedr yn 1848 , ordeiniwyd ef yn ddiacon a phenodwyd ef yn gurad Llandegwning yn Llŷn ; ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1849 . Golygodd Elfennau Gallofyddiaeth yn 1850 ac Elfennau Seryddiaeth yn 1851 . Yn 1847 cychwynnodd gyhoeddi An English and Welsh Dictionary ; cwplawyd y gyfrol gyntaf yn 1852 , a'r ail yn 1858 . Cyhoeddodd argraffiad o Y Bardd Cwsc yn 1853 , a thrydydd argraffiad o gyfieithiad Edward Samuel o De Veritate Grotius yn 1854 , dan y teitl Gwirionedd y Grefydd Gristionogol Yr oedd yn olygydd Y Brython o 1858 hyd 1860 .

Yn 1852 penodwyd ef yn gurad Llangian , yn Llŷn , lle y bu hyd 1862 . Ysgrifennodd erthyglau i Y Gwyddoniadur hyd 1856 , y flwyddyn y cyhoeddodd ei gyfrol fechan, Llythyraeth yr Iaith Gymraeg . Yn 1862 penodwyd ef i fywoliaeth Llan-ym-Mawddwy , ac yno, rhwng 1866 ac 1869 , y golygodd Gwaith Walter Davies ( Gwallter Mechain ), yn dair cyfrol. Yr oedd eisoes wedi golygu Y Marchog Crwydrad: Hen Ffuglith Gymreig , yn 1864 , ac ailargraffiad o Y Bardd Cwsc yn 1865 . Yn 1868 ysgrifennodd gyfieithiadau i lyfr Skene , The Four Ancient Books of Wales . Golygodd Cambrian Bibliography Gwilym Lleyn yn 1869 , ac ymddangosodd tair cyfran o'i eiddo i atodiad ar y cyhoeddiad hwn yn Revue Celtique rhwng 1870 ac 1875 , ond nis cwplawyd. Yn 1870 ysgrifennodd gyfran o'r fersiwn Gymraeg i lyfr o ffurf-weddïau Pabyddol yn y Llydaweg , Liherieu hag Avieleu , a bu'n golygu Archaeologia Cambrensis o 1871 hyd 1875 .

Yn y flwyddyn 1876 dyrchafwyd ef i fywoliaeth Llanwrin , ac yno y bu y gweddill o'i oes. Golygodd waith Thomas Stephens , Literature of the Kymry, Gwaith y Parchedig Evan Evans (‘ Ieuan Brydydd Hir ’), a chydolygodd Llyfr Gweddi Gyffredin gyda Dr. Saunders a'r Deon Howell yn 1876 . Yn 1878 golygodd Celtic Remains Lewis Morris ; yn 1882 cyhoeddodd — gyda John Jones (‘ Ivon ’) Ysten Sioned neu Y Gronfa Gymmysg , ac yn 1883 bu'n golygu Athrawiaeth yr Eglwys yn Wirionedd y Bibl.

Anrhydeddwyd ef â'r radd o B.D. gan Goleg Llanbedr yn 1868 . Yn 1873 penodwyd ef yn arholwr yn y Gymraeg yn Llanbedr , ac yn 1875 yn athro Cymraeg gan Goleg y Brifysgol , Aberystwyth , swydd a ddaliodd o 1878 hyd 1884 fel athro rhan-amser .

Eilbeth oedd ei gynnyrch golygyddol i'w ddiwydrwydd geiriadurol am gyfnod o 30 mlynedd; cyhoeddwyd ffrwyth ei lafur ym mhedair cyfrol ei Eiriadur Cymraeg rhwng 1887 ac 1896 . Yn ystod y saith-degau cynnar ymwrthododd yn raddol â syniadau William Owen-Pughe oherwydd ei gyfathrach ag amryw ysgolheigion ieuainc y bu i'w disgyblaeth wyddonol adael ei hargraff yn drwm arno; ymhlith y rhain yr oedd John Peter (‘ Ioan Pedr ’) [q.v.] , John Rhys [q.v.] , a J. Gwenogfryn Evans [q.v.] .

Drwy gymwynas Benjamin Williams (‘ Gwynionydd ’) [q.v.] , periglor Llanofer , cydsyniodd yr arglwyddes Llanofer i dalu rhan o dreuliau cyhoeddi'r geiriadur Cymraeg . Ymddangosodd y rhan gyntaf yn 1887 , ond ni chwplawyd y gyfrol gyntaf — hyd y llythyren C — hyd 1893 . Cyhoeddwyd cyfran gyntaf yr ail ran yn 1896 . Yn 1898 ymddangosodd ei Telyn Dyfi: Manion ar Fesur Cerdd .

Yn gydnabod am ei waith geiriadurol derbyniodd Silvan Evans fathodyn Cymdeithas y Cymmrodorion yn 1897 , ac etholwyd ef gan Goleg Iesu , Rhydychen , i gymrodoriaeth o £100 y flwyddyn am dair blynedd. Sicrhawyd hefyd rodd iddo, ar draul y Goron , i'w gynorthwyo i gwpláu ei waith. Yn 1901 rhoes Prifysgol Cymru iddo'r radd anrhydeddus o D.Litt. Daeth anrhydeddau eglwysig hefyd i'w ran; yn 1888 etholwyd ef yn ganon anrhydeddus ym Mangor , yn brebendari Llanfair yn 1891 , yn ganghellor Bangor yn 1895 , ac yn gaplan i esgob Bangor yn 1899 .

Ni chwplaodd y geiriadur er bod y rhan fwyaf o'r deunydd yn barod, oherwydd bu f. 13 Ebrill 1903 . Cyhoeddwyd y bumed ran, a'r olaf, o'r gwaith yn 1906 — hyd y llythyren E — gan Walter Spurrell .

Daeth trallodion blin i ran Silvan Evans . Bu farw tri mab a thair merch cyn 1887 , ac yn 1889 lladdwyd ei briod mewn damwain . Rhoes yr unig fab a'i goroesodd, J. H. Silvan Evans , gŵr gradd o Goleg Iesu , Rhydychen , ei amser llawn i'r gwaith o gyhoeddi'r geiriadur, er nad ymddengys ei enw, gydag enw ei dad, onid ar y bedwaredd ran yn unig.

Llyfryddiaeth:

  • Llawysgrifau Bangor yn yn Llyfrgell Coleg y Gogledd, Bangor. 367, 384, 387, 1678-1708 ;
  • Nicander MS. 5;
  • Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru 1887 , 2301, 4358;
  • Llawysgrifau Cwrtmawr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 755, 758, 765, 767, 768, 849, 859, 909, 912, 915, 916, 925, 1043, 1119;
  • Ifano Jones , A history of printing and printers in Wales to 1810, and of successive and related printers to 1923. , 1925 ;
  • T. Gwynn Jones , Cofiant Thomas Gee , Dinbych, 1913 , 107-19;
  • R. T. Jenkins , Hanes Cymru yn y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg / Cyfrol 1, 1789-1843 , Caerdydd, 1933 , 115-6;
  • J. H. Davies , The life and opinions of Robert Roberts, wandering scholar , Caerdydd, 1923 , rhagarweiniad, vi, vii;
  • Dictionary of National Biography , ail atodiad, cyf. i, 631-2;
  • Eminent Welshmen , 1908 ;
  • R. J. Thomas , yn Baner ac Amserau Cymru , 1 Ionawr 1941 ;
  • Bye–Gones, relating to Wales and the Border Counties , 18??-1919 , 1903 , 84 ff.;
  • D. Samuel yn Cymru , 1892 , 12 ff., 50 ff., 81 ff., 144;
  • John Rhys , yn Cymru , 1902 , 12 ff.;
  • D. Samuel , yn Y Geninen , 1883–1928. Dynodir rhifyn arbennig Mawrth weithiau fel ‘ (Gwyl Dewi)’ ac weithiau fel ‘ (D.).’ , 1905 , 15 ff.;
  • J. M. Morgan , yn Y Geninen , 1883–1928. Dynodir rhifyn arbennig Mawrth weithiau fel ‘ (Gwyl Dewi)’ ac weithiau fel ‘ (D.).’ , 1912 (Gŵyl Dewi), 7 ff.; 1914 , 38 ff.; 1915 , 125 ff.;
  • R. Richards , yn Yr Haul , 1897 , 117 ff.; 1901 , 373;
  • G. J. Williams yn Y Llenor (gol., ) 1922–51 , 1933 , 216 ff.;
  • ‘ Ieuan Gwynedd ’ yn Y Traethodydd , 1847 , 203 ff.; 1911 , 29-43, 108-16, 172-9;
  • F. S. Hamer , yn Young Wales : a national magazine for Wales , Aberystwyth, 1895-1902 , 1901 , 184 ff.;
  • T. Richards yn The Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion , 1939 , 137-9.

Awdur:

Richard Edmund Hughes, M.A., Pwllheli / Porthmadog.