Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



GRIFFITH , SIDNEY (‘ Madam Griffith '; bu f. 1752 ) ,

merch Cadwaladr Wyn o'r Foelas yn Ysbyty Ifan ( J. E. Griffith , Pedigrees , 326; gw. yr ysgrif ar y teulu — galwyd hi ar ôl ei nain Sidney Thelwall o Blas-y-ward ); priododd (tua 1741? — g. ei mab yn 1742 ) â William Griffith o Gefnamwlch ( J. E. Griffith , op. cit., 169; gw. yr ysgrif ar y teulu ), meddwyn anhygar y methai hi ddygymod ag ef. Daeth at grefydd yn 1746 dan bregeth Peter Williams . Cyfarfu gyntaf â Howel Harris ddechrau Hydref 1748 , yn Llyn . Ddechrau 1749 yr oedd hi yn Llangeitho gyda Daniel Rowland , a aeth â hi i'r sasiwn yn Errwd ( 1 Chwefror ); oddi yno, talodd ymweliad â Threfeca . Pan oedd Harris yn dychwelyd o daith yn Llyn ( 19-20 Gorffennaf ), cyd-deithiodd gydag ef i sasiwn Llangeitho ( 26 Gorffennaf ), a hebryngodd yntau hi mor bell â Llanfair-ym-Muellt ar ei ffordd adref. Y mae'n amlwg i Harris syrthio'n ddwfn dan ei dylanwad ar y teithiau hyn — dylid nodi, fodd bynnag, mai gyda Rowland yr ochrai hi ar y pryd yn y materion yr anghytunai Rowland a Harris arnynt, megis gwrthwynebiad Rowland i Griffith Jones , Llanddowror , ac i James Beaumont [q.v.] . Pan ddychwelodd Harris o Lundain i Drefeca ( 23 Medi ), wele ‘ Madam Griffith ’ yno'n ei aros, gyda'r newydd fod ei phriod yn fethdalwr , a'i fod wedi ei churo a'i throi allan o'r ty am wrthod bodloni i aberthu ei gwaddol iddo. Dymunai Harris iddi aros yn Nhrefeca , ond erbyn hynny yr oedd Mrs. George Whitefield wedi gwenwyno meddwl Mrs. Harris tuag ati, a bu'n rhaid iddi gychwyn tua'r gogledd; yr oedd tafodau maleisus ymhlith y cynghorwyr Methodistaidd hefyd ar waith, a heblaw hynny yr oedd hithau'n honni galluoedd proffwydoliaethol ac yn ymyrraeth yn nhrefniadau'r mudiad Methodistaidd . Cymerwyd hi'n wael ar ei thaith, a bu'n rhaid i Harris a'i wraig fynd i Llanidloes i'w chyrchu'n ôl i Drefeca . Ar ddiwedd y flwyddyn, achosodd y sgandal rwyg rhwng Harris a Whitefield . Cynyddodd yr anghydfod yn 1750 ; ac er nad oedd Rowland na William Williams ( Gomer M. Roberts , Y Per Ganiedydd , 126) yn rhoi unrhyw gred i'r enyniadau a ddygid yn erbyn Harris a ‘ Madam Griffith ,’ yr oedd y cynghorwyr (asgwrn cefn plaid Rowland ) yn codi melin a phandy arnynt; yn y cyfamser, yr oedd y ddwy wraig yn cydfyw'n ddigon heddychol yn Nhrefeca — yn wir, yr oedd rhai hyd yn oed o'r cynghorwyr , gwyr digon llym a Phiwritanaidd , â barn uchel iawn am gymeriad y ‘ broffwydes .’ Edrychai Harris arni fel ‘llygad corff Crist’ (bu iddi, gyda llaw, fwy nag un rhagflaenydd yn y cymeriad hwn, yng ngolwg Harris ), ac yr oedd yn gwrando'n ddibetrus ar ei chynghorion, ac yn mynd â hi o gwmpas y wlad fel math o arch y cyfamod. Ceisiodd Morgan John Lewis [q.v.] (bu yntau gynt yn ‘llygad') ymliw ag ef, ond gwrthododd Harris wrando ( Mai 1750 ); ofer hefyd fu ymgais ‘ Madam Griffith ’ ei hunan (Mehefin) i gyfryngu rhwng Harris a Rowland (a Howell Davies ). Erbyn mis Medi, yr oedd amgylchiadau Mrs. Griffith yn faich ar Harris — ni chynhaliai ei gwr mohoni, a bu'n rhaid i Harris dalu drosti, gofalu am addysg ei mab, a mynd yn feichiau drosti. Erbyn dechrau 1752 , yr oedd ei hiechyd wedi gwaethygu'n ddirfawr, ac aeth Mrs. Harris â hi i Lundain a'i rhoi yng ngofal ei brawd Watkin Wyn ; bu hi f. yno 31 Mai 1752 . Yr oedd wedi rhoi ymrwymiad i Harris am £400 i'w ddigolledu am ei dreuliau a'i ymrwymiadau ar ei rhan; ond ni allai'r ysgutor ( Wyn ) gyfarfod â'r gofynion (yr oedd William Griffith wedi m. ar 11 Chwefror ) — dylid er hynny gofio ei bod hi gynt wedi rhoi swm mawr (efallai £900) i Harris at sefydlu Trefeca ( M. H. Jones , The Trevecka Letters , 188). Heb ymboeni i wrthbrofi'r cyhuddiadau eithafol a ddygwyd yn erbyn Harris ynglyn â'i berthynas â ‘ Madam Griffith ,’ eto ni ellir osgoi barnu iddo ddangos cryn ffolineb, ac y mae ei ddyddlyfrau ef ei hunan yn y blynyddoedd hyn yn cynnwys llawer ymadrodd y gellid darllen ystyr anffafriol i mewn iddynt. Y mae'n amlwg i'r peth wneud drwg i Harris ym marn y wlad (noder, e.e. ar ddamwain, Cymm. , xlv, 54, a llythyr Noah Jones at Thomas Morgan Henllan yn 1750 , N.L.W. MS. 5459 — a dywed Richard Bennett fod ‘pobl tua Chaerfyrddin yn gwneud gogan-gerddi amdano'), a'i fod yn un (ond yn un yn unig) o achosion yr ymraniad ymysg y Methodistiaid o 1750 ymlaen. Eithr barn bwyllog Bennett , a weithiodd drwy ddyddlyfrau a gohebiaeth Harris yn y blynyddoedd hyn, oedd nad oedd ynddo ond ‘arwyddion o feddwl wedi colli ei fantoliad, ac arno angen dybryd am seibiant i adfeddiannu ei bwyll' ; a thrachefn, ‘dirywiad meddyliol, yn hytrach na moesol, a'i harweiniodd i'r annoethineb amryfus hwn.’

Ffynonellau:

  • R. Bennett , Methodistiaeth Trefaldwyn Uchaf, 1738–1852 (1929) , 153-238, passim;
  • a ffynonellau eraill ar wasgar.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54