Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



GRUFFYDD ap RHYS ( c. 1090 - 1137 ) tywysog Deheubarth .

Mab Rhys ap Tewdwr a Gwladus , merch Rhiwallon ap Cynfyn . Pan dorrodd hen frenhiniaeth y De i lawr ar farw Rhys ap Tewdwr yn 1093 , aethpwyd â'r aer, Gruffydd , nad oedd eto namyn plentyn, i Iwerddon , lle y cafodd gartref a lloches yn ystod ei blentyndod a thra yr ydoedd yn tyfu i fod yn ddyn. Pan ddychwelodd yn 1113 amharwyd ar gymorth gwlatgar ei gyfoedion ieuanc gan agwedd ofnus a gofalus rhai personau o awdurdod yn y wlad nad oedd eto'n teimlo y dylid gwrthsefyll teyrnasiad y Normaniaid . Ymhlith y personau hyn yr oedd Gruffydd ap Cynan , a oedd yn barod i drosglwyddo ei gâr ieuanc i Harri I pan geisiodd hwnnw, sef Gruffydd ap Rhys , loches yng Ngwynedd . Yr oedd y safiad gwrthwynebol a gyrhaeddodd ei uchafbwynt yn y gwrthryfel yn 1116 yn rhwym o fethu yn ei amcan. Serch hynny daeth Gruffydd ap Rhys i delerau â Harri a rhoddwyd iddo dir yng nghymwd Caeo . Oddigerth am gyfnod byr yn 1127 pryd y bu'n alltud yn Iwerddon am yr eiltro, ymddengys i Gruffydd dreulio bywyd tawel yn y Deheubarth hyd ar ôl marw Harri . Yno, y mae'n ddiau, y ganed Maredudd a Rhys , ei feibion o Gwenllian , merch Gruffydd ap Cynan ; y mae'n debyg mai meibion o uniad cynharach oedd Anarawd a Chadell . Cymerth ran flaenllaw yn y gwrthryfel a ymledodd trwy Gymru pan fu Harri f. ac yr oedd yn bresennol ym mrwydr bwysig Crug Mawr , 1136 . Bu f. y flwyddyn wedyn; yr oedd Gwenllian , ei wraig nodedig, wedi marw o'i flaen. Ei fab ieuengaf, Rhys , a gafodd y gwaith o ail-sefydlu ffortiwn y teulu.

Ffynonellau:

  • A History of Wales: from the Earliest Times to the Edwardian Conquest

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones Pierce, M.A., F.S.A., (1905-1964), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54