Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



HARRIS , HOWEL(L) ( 1714 - 1773 ), diwygiwr crefyddol .

Daethai ei dad o Langadog , sir Gaerfyrddin , i Dalgarth , sir Frycheiniog , c. 1700 . ‘ Howell Powell , alias Harris ’ y gelwir ef yng nghofrestr Talgarth , a phriododd â Susanna Powell , Trefeca-fach , yn 1702 . Eu cyntafanedig oedd Joseph Harris ac enwogodd eu mab Thomas yntau ei hun; g. Howel , eu mab ieuangaf, 23 Ionawr 1714 . Addysgwyd Howel yn Llwyn-llwyd , a bu'n ysgolfeistr yn Llangors a Llangasty yn y blynyddoedd 1732-5 . Cafodd argraffiadau dwys yn 1735 dan weinidogaeth Pryce Davies , ficer Talgarth , a dechreuodd efengylu o gwmpas ei gartref. Ymaelododd yn S. Mary's Hall , Rhydychen , ond cefnodd ar y brifysgol cyn pen wythnos. Ymgeisiodd am urddau eglwysig yn 1736 , ond gwrthodwyd ef oblegid ei fod yn pregethu 'n afreolaidd. (Digwyddodd hynny fwy nag unwaith yn ddiweddarach am yr un rheswm.) Ymgynghorodd â Griffith Jones , a phwyswyd arno i ymdawelu ond nis mynnai. Daeth i gyswllt â Daniel Rowland yn 1737 , a dechreuasant gydweithio. Ymhlith ei ddychweledigion cyntaf yr oedd Howell Davies a William Williams , Pantycelyn . Ymunodd y gwyr hyn â'i gilydd mewn sasiwn yn 1742 , a bu cyfathrach rhyngddynt a'r mudiad Methodistaidd cyffelyb yn Lloegr . Cymerth y diwygwyr Cymreig blaid George Whitefield yn y ddadl Galfinaidd , ond cyfeillachai Harris yn gyson â'r ddau Wesley gan geisio undeb. Yn 1744 priododd Anne Williams , merch John Williams , yswain , o'r Ysgrin . Treuliodd y blynyddoedd nesaf yn pregethu yng Nghymru a Lloegr a sefydlu seiadau fel y cerddai. Daeth o dan gyfaredd y Morafiaid a dechreuodd goleddu athrawiaeth Batripasaidd er mawr ofid i'w gyfeillion. Heblaw hynny, dylanwadwyd arno gan wraig gyfoethog o ‘ broffwydes ’ (chwedl yntau) — Mrs. Sidney Griffith o Gefn Amwlch , sir Gaernarfon . Aeth yn rhwyg rhyngddo a'i frodyr yn 1750 , ac ymrannodd y Methodistiaid Cymreig yn ddwy blaid, sef pobl Rowland a phobl Harris . Llesteiriodd hynny lwyddiant y diwygiad crefyddol mewn llawer ardal.

Ymneilltuodd Harris i Drefeca yn 1752 , a sefydlodd ‘Deulu’ yno o blith ei ganlynwyr; cafodd gynorthwywyr glew ym mhersonau Evan Moses a Thomas William , Eglwys Ilan . Adeiladwyd yn helaeth yn Nhrefeca ar gyfer y ‘Teulu,’ a threfnwyd crefftau a galwedigaethau amrywiol er cynnal yr aelodau. Ymddiddorodd mewn amaethyddiaeth , a bu'n un o sefydlwyr Cymdeithas Amaethyddol Brycheiniog — yr hynaf o'i bath yng Nghymru . Y dyddiau hynny ofnid ymosodiad gan y Ffrancwyr ar y wlad: ffurfiodd Harris gatrawd o filwyr o blith aelodau'r ‘Teulu’ a bu'n gapten arni. Teithiodd gydag adran o'r milisia am dymor, ond rhoes ei gomisiwn i fyny pan giliodd y perygl. Ymunodd â'i hen gyfeillion yn 1762 , ac ailafael yn y gwaith o fynychu'r sasiynau, ymweld â'r seiadau, a phregethu megis cynt. Nid oedd ganddo'r un ynni â chynt, a theimlai wrthwynebiad cryf yn ei erbyn ymhlith y cynghorwyr di-urddau. Ni fynnai'r rheini mo'u llywodraethu ganddo. Gwrthwynebai yntau'r duedd i ymwahanu oddi wrth Eglwys Loegr , codi capeli, a gorseddu'r sasiwn yn llys llywodraethol. Rhoes ei gefnogaeth, serch hynny, i'r Arglwyddes Huntingdon , a gododd athrofa i addysgu pregethwyr efengylaidd yn Nhrefeca-isaf yn 1768 . Dechreuodd glafychu yn 1772 , bu f. 21 Gorffennaf 1773 , a chladdwyd ei gorff ger yr allor yn eglwys Talgarth .

Nid oedd yn gymaint llenor ag eraill o'r diwygwyr Methodistaidd , ond canodd rai emynau . Ceir y rheini yn llyfrynnau'r cyfnod, megis Llyfr o Hymneu o Waith Amryw Awdwyr , 1740 , a Sail, Dibenion, a Rheolau'r Societies , 1742 . Cyhoeddodd gwasg Trefeca ychydig ohonynt yn Ychydig Lythyrau… Ynghyd â Hymnau yn 1782 . O'r un wasg ymddangosodd Cennadwri a Thystiolaeth Ddiweddaf Howell Harris yn 1774 (arg. Saesneg yr un flwyddyn). Gadawodd nifer o ddyddiaduron ar ei ôl sy'n cynnwys cyfrif manwl o'i brofiadau, hanes ei deithiau a'i bregethu am gyfnod helaeth. O'r dyddiaduron hyn y cafodd y ‘Teulu’ ddefnyddiau'r hunangofiant a gyhoeddwyd yn 1791 (arg. Cymraeg , Hanes Ferr , etc., 1792 ). Cyhoeddwyd llawer o gynnwys y dyddiaduron o bryd i'w gilydd eithr y mae mwy ar ôl heb ei gyhoeddi. Ei bregethu oedd ei gyfraniad pennaf i'w genedl. Bu'n gyfrwng i ddeffro'r werin Gymreig o'i chysgadrwydd a pheri iddi ddyfod o hyd i'w chyneddfau ysbrydol. Yr oedd yn un o lunwyr Cymru fodern . Er gwaethaf ei dymer afrywiog a'i ewyllys unbenaethol yr oedd ei ynni diorffwys a'i awydd angerddol am achub eneidiau yn cario popeth o'i flaen ym mlynyddoedd cynnar y deffroad crefyddol. Y mae ei ddylanwad ar fywyd y genedl yn braw mai ef oedd grym ysbrydol mwyaf ei oes, a chred llawer mai ef oedd Cymro pennaf ei gyfnod.

Ffynonellau:

  • A brief account of the life of Howell Harris, Esq extracted from papers written by himself to which is added a concise collection of his letters from the year 1738, to 1772 , 1791 ;
  • E. Morgan , The Life and Times of Howell Harris , 1852 ;
  • Y Tadau Methodistaidd , 1895 , ii, passim;
  • H. J. Hughes , Life of Howell Harris , 1892 ;
  • R. Bennett , Blynyddoedd cyntaf Methodistiaeth , 1909 a Methodistiaeth Trefaldwyn Uchaf, 1738–1852 , 1929 ;
  • Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1908-9 , 188;
  • M. H. Jones , The Trevecka Letters, or the unpublished MSS. correspondence of Howell Harris and his contemporaries , 1932 ;
  • J. Thickens , Howel Harris yn Llundain neu gyfraniad Cymru i'r mudiad Methodistaidd yn y brifddinas , 1934 ;
  • Cylchgrawn Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd , i-xxxv, passim;
  • Llawysgrifau a Dyddiaduron Trefeca yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru , N.L.W.

Awdur:

Y Parchedig Gomer Morgan Roberts, M.A., (1904-93), Pont-rhyd-y-fen / Llandudoch / Llandybïe



Bedyddiwyd plentyn cyntaf Harris , ANNE , ar 14 Rhagfyr 1746 , ond claddwyd ar 7 Ionawr 1748/9 . Bedyddiwyd y plentyn arall, ELIZABETH HARRIS ( PRICHARD wedyn) ar 18 Rhagfyr 1748 . Daw bron y cwbl a wyddom amdani o gyfeiriadau ati mewn cofnodion Morafaidd gan Lorenz Nyberg a Benjamin La Trobe , cyfeillion ei thad (argraffwyd yn y Llenor , xiv, 243; Traf. Cymd. Hanes Bed. , 1935 , 14, 23-4; a'r drydedd bennod yn Er Clod , 1935 ), ac yn nyddlyfrau Thomas Roberts o Drefeca (yn Ll.G.C. ). Merch dda ei chalon, gellid meddwl, a byrbwyll, a deimlai'n gynyddol annifyr yn rhigolau Trefeca wedi m. ei thad. Ar 10 Mai 1782 priodwyd hi, yn Nhalgarth , â Charles Prichard , meddyg o Aberhonddu ; argraffwyd y cofnod gan M. H. Jones yn Cylch. Cymd. Hanes M.C. , ix; y tystion oedd ei chefnder Samuel Hughes (gw. dan Harris , Joseph ) a'i chyfnither Elizabeth Robinson (gw. Harris , Thomas ). Un o hen deulu Pabyddol y Graig yng Ngwent oedd Prichard ( Theophilus Jones , Hist. of Brecknock , 3ydd arg., iii, 30), a gwr gweddw â chanddo dri (pedwar, medd rhai) o blant; bu f. 10 Tachwedd 1804 , yn 73 oed. Cafodd ef ac Elizabeth bump o blant (ibid.). Bu Elizabeth f. 8 Chwefror 1826 , a'i chladdu ym mhriordy Aberhonddu ; y mae copi o garreg ei bedd, op. cit., ii, 103.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54