Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



JONES , OWEN (‘ Meudwy Môn ,; 1806 - 1889 ), gweinidog a llenor ;

g. yn y Gaerwen Bach , Llanfihangel Ysgeifiog , Môn , 15 Gorffennaf 1806 . Bu farw ei rieni pan oedd ef yn ieuanc iawn a magwyd ef gan ei fodryb Elizabeth , gwraig Morgan Williams , barcer , Llangefni . Pan oedd yn chwech oed anfonwyd ef i ysgol y pentre, ac wrth ei weld yn dysgu mor dda talodd Rice Roberts , Plas Llangefni , am addysg iddo yn ysgol Thomas Jones , Llangefni , a phan agorwyd yr Ysgol Genedlaethol symudwyd ef i honno. Cynigiodd boneddigion yr ardal addysg ychwanegol iddo er mwyn gwneud clerigwr ohono ond gwrthododd ei fodryb, ac yn fuan wedyn tynnwyd ef o'r ysgol. Ar ôl hyn bu'n brentis o saer , yn was fferm , yn athro teuluol mewn gwahanol gartrefi, ac yn cadw ysgol yn Llanddona , Llangoed , a Penygarnedd . Dechreuodd bregethu gyda'r Methodistiaid oddeutu 1827 . Areithiai hefyd dros y Gymdeithas Beiblau a gwnaethpwyd ef yn oruchwyliwr cynorthwyol i'r Gymdeithas , swydd a ddaliodd am dros 40 mlynedd. Priododd Ellen , ferch Richard Rowlands , Bryn Mawr , Llangoed .

Gadawodd Fôn yn 1833 a mynd i'r Wyddgrug i gywiro proflenni a darllen llawysgrifau i'r cyhoeddwyr , John ac Evan Lloyd . Y flwyddyn ganlynol penodwyd ef yn ‘ cashier ’ i lofa Plas yr Argoed . Ordeiniwyd ef a Roger Edwards [q.v.] yng Nghymdeithasfa'r Bala , 8 Mehefin 1842 , a bu'r ddau yn gweinidogaethu yn yr Wyddgrug . Yma y dechreuodd ‘ Meudwy Mônymddiddori yn y mudiad dirwest , ac ef oedd un o'i arloeswyr yng Ngogledd Cymru . Derbyniodd alwad oddi wrth eglwysi Methodistaidd Manceinion , 1844 , ond oherwydd anghydfod rhoes y gorau i'w eglwysi yn 1856 a derbyn swydd goruchwyliwr Cyngrair y Deyrnas Gyfunol dros Ogledd Cymru . Arhosodd ym Manceinion hyd 1866 pryd yr aeth yn weinidog i Landudno . Fodd bynnag ymddiswyddodd o'i eglwys, 1868-9 , am fod gwaith bugeiliol yn mynd â gormod o'i amser a'r cyflog yn rhy fach i fyw arno heb lenydda . O hyn hyd ddiwedd ei oes llenydda oedd ei brif waith a'i gynhaliaeth, er ei fod yn dal i lafurio dros y mudiad dirwest a'r Gymdeithas Beiblau . Yn 1866 gwnaethpwyd tysteb gyhoeddus o £50 iddo. Bu f. 11 Hydref 1889 , a chladdwyd ef ym mynwent S. Tudno .

Golygodd bedwar misolyn byrhoedlog: Y Cynniweirydd , 1834 , a droes yn Newyddiadur Hanesyddol , 1835 ; Y Cymedrolwr , 1835 ; Y Cerbyd Dirwestol , 1837-8 ; Y Bugail , 1859 . Cyhoeddodd amryw lyfrau ac erthyglau a golygodd ddau waith mawr, Cymru, yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraphyddol , 1875 , a Ceinion Llenyddiaeth Gymreig , 1875 . Eithr ychydig o ddim byd gwreiddiol a ysgrifennodd — cyfieithu, casglu, a chyfaddasu a wnâi, heb unwaith draethu ei farn ei hun na phwyso a mesur tystiolaeth. Y mae ei rwysgedd geiryddol a'i ddiffyg cynildeb yn enghraifft o arddull rodresgar, Seisnigaidd y 19eg g. ar ei gwaethaf.

Ffynonellau:

  • Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present (1908) ;
  • Bye–Gones, relating to Wales and the Border Counties , 1889 , 240;
  • Cymru (O.M.E.) , iii, 9;
  • Y Geninen , 1890 , 243, (Gŵyl Dewi) 33;
  • Y Traethodydd , 1893 , 28; 1901 , 401; 1902 , 161; 1907 , 373.

Awdur:

Dr Enid Pierce Roberts, M.A., D.Litt., Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54