Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



JONES , THEOPHILUS ( 1759 - 1812 ), hanesydd sir Frycheiniog ;

g. yn Aberhonddu 18 Hydref 1759 (nid 1758 ), yn fab i Hugh Jones , a oedd ar y pryd yn gurad Llanfaes , Aberhonddu , ac a fu wedyn yn ficer Llangamarch ( 1763-8 ) a Llywel ( 1768-99 ) ac yn brebendari yng Ngholeg Crist , Aberhonddu ; ei fam oedd Elinor (a fu f. 1786 ), ferch Theophilus Evans [q.v.] ; bwriodd Theophilus Jones lawer o'i fachgendod yn Llwyn Einion , Llangamarch , cartref ei daid, a chafodd ddogfennau hanesyddol ar ei ôl. Addysgwyd ef yn ysgol Coleg Crist , dan David Griffith [q.v.] ; yr oedd yno ar yr un pryd ag Edward Davies , ‘ y Celtig Ddafis ’ [q.v.] , a bu'r ddau yn gyfeillion mynwesol byth wedyn. Bu am gryn amser yn gyfreithiwr , ond penodwyd ef yn ddirprwy-gofrestrydd i'r archddiaconiaeth , ac yna ymddeolodd o'i waith fel cyfreithiwr ac ymroes i ymchwil hanesyddol . Priododd (â Mary Price o Borth-y-rhyd ger Caerfyrddin ), ac aeth i fyw i hen dŷ ei dad — saif y tŷ heddiw; ynddo y bu farw yr esgob George Bull . Gellid meddwl mai tua 1800 , ar ôl marw ei dad ( 1799 ), y penderfynodd sgrifennu hanes ei sir . Ymddangosodd y gyfrol gyntaf o'r History of Brecknockshire yn 1805 , a'r ail (a gyflwynwyd i Edward Davies ) yn 1809 . Ym mlynyddoedd olaf ei fywyd, yr oedd Jones yn gyfeillgar iawn â Thomas Price (‘ Carnhuanawc ’) [q.v.] . Bu f. 15 Ionawr 1812 , a chladdwyd yn Llangamarch . Medrai Gymraeg ; gwnaeth gyfieithiad (anghyhoedd) o'r Bardd Cwsc , a bu ‘ Llyfr Aneirin ’ am gyfnod yn ei feddiant — fe'i cafodd gan Thomas Bacon [q.v.] , a Carnhuanawc a'i cafodd wedi ei f. Bwriadai sgrifennu hanes sir Faesyfed , a chyfrannodd amryw bapurau i'r Cambrian Register ac i Archaeologia . Cyhoeddwyd cyfrol goffa, Theophilus Jones, Historian , yn 1905 gan Edwin Davies [q.v.] , sy'n cynnwys yr ysgrifau hyn, ei lythyrau at Edward Davies ac at Walter Davies (‘ Gwallter Mechain ’) , a byr-gofiant gan Gwenllian E. F. Morgan [q.v.] .

Yr History of Brecknockshire , hyd heddiw, yw'r gorau o ddigon o'n llyfrau ar hanes siroedd Cymru ; gwaith chwilotwr dyfal a manwl. Y mae rhagfarnau'r awdur yn rhy amlwg i beri trafferth — ei wrth-Babyddiaeth , ei wrth-Ymneilltuaeth , ei wrth-Fethodistiaeth (eto noder yr ysgrif ar Howel Harris , 121-5 o'r gyfrol goffa uchod, nad yw'n gwbl angharedig), a'r elfen ryddieithol ynddo a'i dallai i ragoriaethau Henry Vaughan . Cyhoeddwyd 2il arg., gyda rhai chwanegiadau, gan Edwin Davies yn 1898 , yn un gyfrol. Yn 1909-11 dug Davies allan 3ydd arg., a gwplawyd gan gymdeithas hanes y sir yn 1930 ; cynnwys hwn chwanegiadau helaeth o gasgliad arglwydd cyntaf Glanusk (gw. o dan Bailey ). Yn yr arg. pedair cyfrol gwych hwn, y mae'r llyfr yn gwbl anhepgor i'r sawl a fyn astudio hanes Brycheiniog .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

JONES , THEOPHILUS ( Bywg. , 483)

Rhwng Llanwrda a Chil-y-cwm (nid ‘ger Caerfyrddin ’) y mae'r Porth-y-rhyd a oedd yn gartref ei wraig, merch Rhys Price o'i wraig gyntaf, Mary ; yn y llan ym Myddfai y claddwyd hi.

Awdur:

Y Parchedig Gomer Morgan Roberts, M.A., (1904-93), Pont-rhyd-y-fen / Llandudoch / Llandybïe

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54