Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LAUGHARNE , ROWLAND (bu f. 1676? ), cadfridog (‘major-general’) ym myddin plaid y Senedd ;

mab John Laugharne , S. Bride's , sir Benfro , a'i wraig Janet , merch Syr Hugh Owen , Orielton , yn yr un sir. Yn ei ieuenctid bu'n was personol (‘page’) i Robert Devereux , 3ydd iarll Essex , ac y mae'n bosibl iddo fod gyda'i feistr pan oedd hwnnw'n milwrio yn yr Iseldiroedd . Pan dorrodd y Rhyfel Cartref allan yn Awst 1642 , dododd rhai o wŷr tiriog dehau sir Benfro , gyda chymorth marsiandwyr yr oedd iddynt gysylltiad agos â Bryste , filwyr yn Hwlffordd , Penfro , a Dinbych-y-pysgod i'w hamddiffyn ar ran y Senedd . Rhoes y brenin ofal ei achos ef yn ne-orllewin Cymru i Richard Vaughan , iarll Carbery [q.v.] . Nid ymegnïodd Carbery ryw lawer hyd nes cymerwyd Bryste gan y tywysog Rupert ( 26 Gorffennaf 1643 ). Wedi hynny daeth i sir Benfro gan gymryd meddiant o Hwlffordd a Dinbych-y-pysgod . Yr oedd tref Penfro yn ei hamddiffyn ei hun o dan ei maer , John Poyer [q.v.] , a'r adeg honno ymddengys i Rowland Laugharne a Rice Powell [q.v.] ymuno ag ef. Y mae'n debyg i Laugharne benderfynu gwneud yr hyn a wnaeth oblegid fod iarll Essex yn bennaeth yn awr ar holl luoedd arfog y Senedd ; dylid ychwanegu yma fod Essex yn ŵr a chanddo stad yn sir BenfroLamphey gerllaw tref Penfro . Gyda chymorth llongau'r Senedd y bu gorfod arnynt ddyfod i hafan Milford oblegid tywydd mawr, penderfynodd Laugharne gychwyn ymladd; wedi iddo orfodi rhai lluoedd bychain o wŷr arfog a oedd o blaid y brenin yn Stackpole a Trefloyne i ildio, croesodd hafan Milford ac wedi iddo ymosod arni o'r môr ac o ochr y tir cymerodd amddiffynfa yr oedd y Brenhinwyr yn ei hadeiladu yn Pill ( 23 Chwefror 1644 ). Yn dilyn y fuddugoliaeth hon llwyddodd i adennill Hwlffordd a Dinbych-y-pysgod . Aeth Carbery i ffwrdd o sir Benfro , ac anfonwyd Syr Charles Gerard yno gan y tywysog Rupert i geisio atal Laugharne rhag myned rhagddo. Gorfu i Laugharne fynd yn ei ôl i dre Penfro a Dinbych-y-pysgod . Eithr newidiwyd pethau pan drechwyd y Brenhinwyr ym mrwydr Marston Moor ( 2 Gorffennaf 1644 ), oblegid bu raid i Rupert beri i Gerard ddyfod yn ôl o sir Benfro . Aeth Laugharne rhagddo unwaith eto, gyda chymorth morwyr . Trechodd a meddiannodd dref a chastell Lacharn , a bygythiodd y llu a oedd yn amddiffyn Caerfyrddin dros y brenin . Gwarchaewyd ar gastell Aberteifi a chymerwyd ef ar 29 Rhagfyr 1644 . Yng ngwanwyn 1645 anfonwyd Gerard yn ôl i Dde Cymru . Daeth ar warthaf Laugharne yn sydyn pan oedd hwnnw'n gwarchae ar Gastellnewydd Emlyn , a threchodd ef. Gwnaeth y gorchfygiad hwn i Laugharne orfod troi'n ôl i fynd â'r rheini a oedd yn weddill iddo o wŷr yn ôl unwaith eto i drefi Penfro a Dinbych-y-pysgod . Methodd Gerard a darostwng y lleoedd hyn, ac o'r diwedd aeth i ffwrdd o Gymru wedi i'r brenin gael ei orchfygu ym mrwydr Naseby ( 14 Mehefin 1645 ). Bu Laugharne yn brwydro ar Colby Moor ( 1 Awst 1645 ) â'r milwyr a adawsai Gerard yn y sir, a threchodd hwynt yn llwyr. Drannoeth aeth i mewn i Hwlffordd . Trechwyd y gwarchodluoedd bychain yn hawdd, a daeth Laugharne i allu chwarae rhan derfynol mewn maes ehangach. Pan ildiodd castell Aberystwyth ( 12 Ebrill 1646 ) yr oedd de-orllewin Cymru yn gyfan gwbl yn ei law. Ym mis Chwefror 1646 aethai Laugharne i geisio rhyddhau castell Caerdydd , lle yr oedd y llywodraethwr , Edward Pritchard , yn cael ei fygwth gan wŷr tiriog Bro Morgannwg a oedd o blaid y brenin . Yn gydnabyddiaeth am ei wasanaeth gwnaethpwyd Laugharne yn brif bennaeth y lluoedd yn siroedd Penfro , Aberteifi , Caerfyrddin , a Morgannwg . Rhoddwyd iddo hefyd stadau fforffetiedig John Barlow , Slebech , sir Benfro . Bu ychwaneg o helynt yn sir Forgannwg ym mis Mehefin 1647 , eithr trwy weithredu'n gyflym llwyddodd Laugharne i ddifodi gwrthryfel pan oedd yn cychwyn. Fel yr oedd y rhyfel yn dirwyn tuag at ei derfyn daeth y gwahaniaethau a'r anghydddealltwriaeth a oedd yn ffynnu rhwng yr arweinwyr milwrol a gwŷr tiriog y siroedd yn fwy i'r amlwg. Achwynid gan ddywedyd bod gormod o alw am gymorth mewn arian ac mewn atgyfnerthion (bwyd, etc.). Sibrydid, hyd yn oed, yn faleisus y mae'n ymddangos, fod Laugharne mewn cyswllt â chynrychiolwyr plaid y brenin . I ateb i'r cyhuddiadau hyn gwysiwyd ef i Lundain , ac yr oedd yno ‘en parole’ pan barodd cyfres o ddigwyddiadau yng ngorllewin Cymru i'r rhyfel dorri allan eilwaith. Achosodd y penderfyniad i ddadfyddino uwchrifiaid wrthwynebiad. Gwrthododd John Poyer roddi tref Penfro i'r Cyrnol Fleming , y comisiynwr seneddol a anfonasid i arolygu'r dadfyddino, a bu i hyn galonogi rhai o wŷr Laugharne i ddilyn ei arweiniad. Gosododd Rice Powell ei hun yn ben ar y rhai nad oeddent yn cytuno â'r dadfyddino, ac aeth yn ei flaen yn gyflym tua Chaerdydd a gwŷr y brenin yn ymuno ag ef pan oedd ar ei daith. I atal y symudiad hwn o eiddo Powell , trefnodd y Cyrnol Thomas Horton (o'r ‘ New Model Army ’) ei luoedd ef rhyngddynt a Chaerdydd yn Sain Ffagan . Yr oedd Laugharne wedi gadael Llundain ac ymunodd â Powell ar 4 Mai . Dadleuai ef nad oedd awdurdod gan Horton i ddod i'r rhan o'r wlad a oedd dan ei ofal ef, eithr y mae'n rhaid ei fod yn dirnad ei fod ef ei hun erbyn hyn mewn gwrthryfel yn erbyn y Senedd . Dechreuwyd ymladd ar 8 Mai , gorchfygwyd byddin Laugharne yn llwyr, a chlwyfwyd yntau. Aeth i lochesu unwaith yn rhagor yn nhref Penfro , lle y trefnodd wrthwynebiad ystyfnig i'r gwarchae a wnaethpwyd gan Oliver Cromwell ei hunan — a Laugharne yn gobeithio, ond yn ofer, y deuai cymorth oddi wrth y tywysog Siarl o wlad ei alltud. Yr oedd y gwarchodlu wedi ei wanychu a'i leihau gymaint nes o'r diwedd i Laugharne orfod ymostwng ar 11 Gorffennaf 1648 . Fe'i profwyd ef, gyda Poyer a Powell , mewn llys milwrol, a dedfrydwyd hwy i farwolaeth. Poyer yn unig a gafodd ei ladd; rhoddwyd pardwn i Laugharne maes o law. Ar 6 Tachwedd 1649 caniâtawyd iddo dalu dirwy o £712 am ei drosedd yn erbyn y wladwriaeth. Eithr, ar 26 Rhagfyr 1655 , barnwyd nad oedd raid iddo dalu oherwydd iddo orfod mynd i ddyled pan oedd yn ymladd o blaid y Senedd . Ar ôl yr Adferiad cafodd ei ddewis yn aelod seneddol dros fwrdeisdref Penfro , a rhoddwyd iddo flwydd-dâl bychan. Mewn petisiwn a gyflwynodd ar 19 Mawrth 1662 mynegodd iddo golli £37,650 yn ystod y rhyfel.

Gwraig Laugharne oedd Anne , ferch Syr Thomas Button [q.v.] , Cottrell , S. Nicholas , Bro Morgannwg . Goroesodd hi ef, ac ar 4 Awst 1677 ceisiodd gymorth gan y brenin ar gyfrif cyfyngder ei hamgylchiadau.

Ffynonellau:

  • J. R. Phillips , Memoirs of the Civil War in Wales and the Marches, 1642–1649 (1874) , 1874 ;
  • A. L. Leach , History of the Civil War (1642-49) in Pembrokeshire and on its borders (Llundain, 1937) , 1937 ;
  • J. F. Rees , Studies in Welsh History collected papers, lectures and reviews (Caerdydd, 1947) , 1947 .

Awdur:

Syr James Frederick Rees, Ll.D., (1883-1967), Dinbych-y-pysgod / Caerdydd

Atodiadau a chywiriadau:

LAUGHARNE , ROWLAND ( Bywg. , 507-8).

Yn y paragraff olaf, wrth gyfeirio at ei wraig disgrifir ei thad, Syr Thomas Button , fel o Gotrel . Mab Syr Thomas drwy ei briodas ag aeres Rhys Meurig ( Bywg. , 391 ) oedd y cyntaf o'r teulu i fyw yn y Cotrel .

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54