Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS , EVAN ( 1818 - 1901 ), deon Bangor ,

aelod o deulu hynod ddiddorol yn herwydd ei gysylltiadau â Mudiad Rhydychen . Enw ei dad oedd EVAN LEWIS , o Lanilar (un o deulu tiriog Lewisiaid Dinas Cerdin ). Yr oedd gan hwnnw frawd hŷn, DAVID LEWIS ( 1778 - 1859 ), a aned yn Llanddeiniol ( Ceredigion ), ac a aeth o ysgol Ystrad Meurig i Magdalen Hall , Rhydychen ( 1807 ), lle y graddiodd yn 1812 (cymerth radd D.D. yn 1826 ); bu'n gwasnaethu plwyfi yn Llundain , ac wedyn yn cadw ysgol ramadeg yn Twickenham , lle y bu f. 4 Ionawr 1859 ( Glan Menai ,’ Enwogion Sir Aberteifi ). Mab hynaf yr Evan Lewis a enwyd oedd DAVID LEWIS ( 1814 - 1895 ), clerigwr yn Eglwys Loegr ac wedyn yn Eglwys Rufain . Aeth ef i Goleg Iesu , Rhydychen , ym Mawrth 1834 , yn 19 oed; graddiodd yn 1837 ; bu'n gymrawd o'r coleg ( 1839-46 ), yn ddeon ( 1843 ), ac yn is-brifathro ( 1845-6 ). Ond yr oedd hefyd yn gurad i Newman yn Eglwys Fair , ac aeth drosodd gydag ef i Eglwys Rufain ( 1846 ) a chael urddau ynddi. Ymdaflodd i astudiaethau ar y gyfraith ganonaidd ac ar fucheddau'r seintiau ; ac o 1860 hyd ei f., yn 1895 , preswyliai yn Arundel .

Â'i frawd iau, Evan Lewis , y bydd a fynno'r gweddill o'r nodiadau hyn. Fe'i ganwyd (wedi marw ei dad) 18 Tachwedd 1818 . Bu yn Ystrad Meurig , yna mewn ysgol yn Aberystwyth , ac yn ddiwethaf yn ysgol ei ewythr David (uchod) yn Twickenham . Yn Ebrill 1838 aeth i Goleg Iesu , Rhydychen ; graddiodd yn 1841 ; yn nyddiau ei goleg, yr oedd yn rhwyfwr nodedig, a than ei gapteiniaeth ef yr aeth cwch y coleg yn ‘ben yr afon.’ Urddwyd ef gan esgob Bangor ( Bethell ) yn 1842 . Cafodd guradiaethau yn Llanddeusant ( Môn ), 1842-3 ; Llanfaes a Phenmon , 1843-5 ; Llanfihangel Ysgeifiog , 1845-6 ; a Llanllechid , dan J. H. Cotton , lle y bu o 1847 hyd 1859 — merch i Cotton oedd ei wraig gyntaf. Yn 1859 , cafodd ficeriaeth bwysig Aberdâr , a bu yno hyd 1866 , pan roddwyd iddo reithoraeth Dolgellau . Codwyd ef yn ddeon Bangor yn 1884 a bu f. yno 24 Tachwedd 1901 ; claddwyd yn Llandygai . Yr oedd Evan Lewis yn un o ffigurau pwysicaf ei esgobaeth, bron ar hyd ei yrfa faith. Gyda chefnogaeth yr esgob Bethell — yr unig esgob Cymreig ar y pryd a gymeradwyai'r Mudiad Tractaraidd — ac yng nghwmni gŵr fel Morris Williams (‘ Nicander ’) a Griffith Arthur Jones a Philip Constable Ellis , ymdrechodd yn egnïol ac yn llwyddiannus i ledaenu egwyddorion ac arferion Mudiad Rhydychen yn esgobaeth Bangor . Yn Llanllechid , diddymodd yr hen arfer yno o ganu emynau yn lle'r ‘ Te Deum ’ a'r ‘ Magnificat ,’ mynnodd gael llafar-ganu i mewn i'r moddion, a chychwynnodd draddodiad o ganu corawl — yn yr un modd, yn Nolgellau , mynnodd le i'r siant ‘Gregoraidd.’ Pan nad oedd eto ond curad , bu'n dadlau'n frwd (‘ Dadl Bangor ’) mewn anerchiadau ac ysgrifau ym mhlaid egwyddorion ‘ Catholig ,’ yn erbyn Ymneilltuwyr fel John Phillips a William Davies ; un o ffrwythau'r ddadl oedd ei lyfr, 1851 , Yr Olyniaeth Apostolaidd . Darllenodd bapur ar ‘ Yr Eglwys yng Nghymru ’ yng nghynhadledd eglwysig Abertawe , 1879 . Yr oedd yn Gymreigiwr pybyr; cododd eglwys Gymraeg yn Aberdâr , a chyfieithodd nifer o emynau .

Ffynonellau:

  • Y Geninen (Gŵyl Dewi), 1902 a 1903 ;
  • Yr Haul , 1902 ;
  • David Evans , Adgofion yr Hybarch David Evans, Archddiacon Llanelwy (Llanbedr P.S., 1904) , 35-6;
  • yr all atodiad i'r Oxford Dictionary of National Biography ;
  • Foster , Alumni Oxonienses ;
  • cyfeiriadau chwanegol at ei weithiau yn Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present (1908) .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54