Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LEWIS , Syr JOHN HERBERT ( 1858 - 1933 ), cyfreithiwr a gwleidyddwr ;

g. 27 Rhagfyr 1858 yn Mostyn Quay , sir y Fflint , unig fab Enoch Lewis , gor-nai Thomas Jones , Dinbych [q.v.] , a'i wraig Elizabeth ( Roberts ) , Plas Llangwyfan , sir Ddinbych . Cafodd ei addysg yn Ninbych , Montreal ( Prifysgol McGill ), a Rhydychen (graddiodd o Goleg Exeter , 1879 ).

Herbert Lewis oedd cadeirydd cyntaf cyngor sir y Fflint ( 1889 ); yr oedd hefyd yn un o sylfaenwyr y cynllun addysg ganolraddol i Gymru . Bu'n aelod seneddol dros fwrdeisdrefi Fflint , 1892-1906 ); dros y sir, 1906-18 ; a thros Brifysgol Cymru , 1918-22 — sedd newydd a gafwyd i Gymru trwy ei ymdrechion ef. Parodd ei ddyfalbarhad a'i egni i'r Llywodraeth benderfynu y câi Cymru grantiau er mwyn iddi gael ei hamgueddfa genedlaethol a'i llyfrgell genedlaethol ei hun. Daeth Herbert Lewis yn islywydd cyntaf y Llyfrgell Genedlaethol (yn 1909 ) ac yn llywydd (yn 1926 ); efe, hefyd, a weithiodd fwyaf i sicrhau bod y Llyfrgell Genedlaethol newydd yn cael manteisio dan Ddeddf Hawlysgrif 1911 . Gwnaethpwyd ef yn ‘ Chwip ’ y Blaid Ryddfrydol yn 1905 ; yn 1909 daeth yn ysgrifennydd seneddol y Bwrdd Llywodraeth Leol ; yn 1915 dewiswyd ef yn ysgrifennydd seneddol y Bwrdd Addysg . Bu iddo ran flaenllaw yn y gwaith o gael Mesur Addysg 1918 trwy'r Senedd ; bu a fynnai hefyd lawer â'r ‘ Teachers’ Superannuation Act ’ ac â chael grantiau addysgol i rai a fu yn y lluoedd arfog.

Priododd Syr Herbert Lewis (fe'i gwnaethpwyd yn G.B.E. yn 1922 ) ddwywaith: (1) 1886 , Adelaide (bu f. 1895 ), merch Charles Hughes [q.v.] , cyhoeddwr , Wrecsam ; a (2) 1897 , Ruth , merch W. S. Caine , A.S. ; bu iddo fab a merch o'r ail briodas. Daeth yn aelod o'r Cyfrin Gyngor yn 1912 , yn gwnstabl castell Fflint , yn LL.D. (‘er anrhydedd’) Prifysgol Cymru ( 1918 ) ac yn un o'r Cymry a gafodd fathodyn aur Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ( 1927 ). Cyfarfu â damwain yn Aberystwyth yn 1925 , a bu'n orweiddiog yn ei gartref, Penucha , Caerwys , sir y Fflint , hyd ei farw ar 10 Tachwedd 1933 .

Ffynonellau:

  • Who's who? , 1933 ;
  • W. Ll. Davies , The National Library of Wales , 1937 ;
  • Y Drysorfa , Hydref 1926 ;
  • Oxford Dictionary of National Biography

Awdur:

Yr Athro Idwal Jones, M.A., (1889-1965), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54