Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



LLYWELYN ap GRUFFYDD , ‘ Y Llyw Olaf ’ (bu f. 1282 ), tywysog Cymru ;

ail fab Gruffydd ap Llywelyn a Senena , ac ŵyr Llywelyn ap Iorwerth . Ni ellir olrhain ei yrfa ymhellach yn ôl na 1245 pan geir ef yn un o'r gwŷr mawr o gylch Dafydd II , ffaith sydd yn awgrymu ei fod ef, yn wahanol i'w dad a'i frawd hŷn, Owen , yn ffefryn gan ei ewythr, ac, efallai, yn cael ei ystyried fel ei aer. Ar ôl trychineb 1246 a threfnu cytundeb Woodstock â Harri III yn 1247 , bu raid iddo am wyth mlynedd rannu gydag Owen y gwaith o deyrnasu ar diriogaeth i'r gorllewin o afon Conwy , tiriogaeth a oedd bellach yn llawer llai nag yr arferai fod. Oherwydd ei fuddugoliaeth ar Owen a brawd iau, Dafydd , ym Mryn Derwin , 1255 , fodd bynnag, cymerodd y cam cyntaf i gyfeiriad ailgadarnhau'r awdurdod tiriogaethol cyfan a feddid ar un adeg gan Llewelyn I . Rhwng y blynyddoedd 1256 a 1267 cafodd fwynhau cyfnod o fuddugoliaeth ar ôl buddugoliaeth bron yn ddi-dor. Oblegid gwendid Coron Lloegr a'r diffyg undeb ymhlith arglwyddi'r gororau ar y pryd, gallodd aduno Gogledd Cymru o Ddyfi i Ddyfrdwy a chydio wrthi rannau helaeth o ganolbarth y mars cyn belled â ffiniau Gwent ; yn y cyfamser yr oedd yn amddiffyn y tiroedd a goncweriodd trwy ddwyn cyfres o gyrchoedd didrugaredd ar Dde Cymru . Yn 1258 gorfu i'r tywysogion Cymreig eraill — ar wahân i Gruffydd ap Gwenwynwyn , a ymostyngodd yn 1263 — drosglwyddo eu gwrogaeth oddi wrth y brenin i Lywelyn a'r un flwyddyn fe'i cyhoeddodd ei hun yn dywysog Cymru . Yr oedd i'r cam pwysig hwn arwyddocâd cyfansoddiadol mawr iawn; fe'i cydnabuwyd yn swyddogol gan Harri III (yr oedd Llywelyn , serch hynny, i barhau i dalu gwrogaeth i'r brenin) yng nghytundeb Trefaldwyn , 1267 , ac y mae'n gam a barodd godi Llywelyn i le ar ei ben ei hun ymhlith gwŷr mawr hanes Cymru fel y gŵr a wnaeth yr arbrawf cyntaf ar drefnu ei gwladwriaeth ei hunan i'r wlad .

Yn ystod y 10 mlynedd 1267-77 ceir newid yn y sefyllfa; bellach y mae'r berthynas rhwng Cymru a Lloegr yn canolbwyntio mwy ar dde-ddwyrain y wlad. Trefnodd Llywelyn i wneuthur y wlad y tu ôl i'w gefn yn ddiogel trwy wneuthur y defnydd helaethaf o adnoddau economaidd a milwrol y canolbarth. Adeiladodd gastell Dolforwyn , creodd fwrdeisdref Abermiwl , a dechreuodd ymosod ar ei gymdogion ymhellach i'r de, gan lwyddo i raddau yn ei ymwneuthur â theulu Bohun , eithr methu diorseddu teulu Clare yn eu castell newydd yng Nghaerffili . Yr oedd ei bolisi cartrefol y pryd hwn yn tueddu i fod yn ddidrugaredd — ceir enghraifft yn y modd y deliodd ag esgobion y gogledd — a daeth yn sgîl y polisi hwnnw gyfnewidiadau cymdeithasol a chyfreithiol ag iddynt bwysigrwydd cynhenid; yn eu dilyn hefyd daeth gelyniaeth amryw o'i ddeiliaid. Yr oedd gwrthgiliad Dafydd a Gruffydd ap Gwenwynwyn ( 1274 ), yn ddyrnod drom, ac yn ernes o'r llu mawr o wrthgiliadau a ddilynodd yn 1277 .

Bu anfodlonrwydd Llywelyn oblegid yr anawsterau cynyddol ar hyd y goror yn rheswm iddo wrthod dro ar ôl tro rhwng 1273 a 1277 gadw, fel un o ‘weision’ y brenin newydd Edward I , delerau cytundebau a wnaethai. Er na wyddys pa mor bwysig oedd natur ei gwynion, cafodd ei feio'n drwm am ei anghymodlonrwydd a'i ddiffyg doethineb, a dywedyd y lleiaf, yn herio felly awdurdod a gallu adferedig brenhiniaeth Lloegr , polisi a'i harweiniodd i gael ei orchfygu yn rhyfel 1277 a dymchwel holl waith ei fywyd. Wedi cytundeb Aberconwy nid oedd yn weddill iddo namyn Gwynedd i'r gorllewin o afon Conwy , serch caniátâu iddo ddefnyddio'r teitl (gwag bellach) — tywysog Cymru — a chanddo, ynglŷn â;r teitl hwnnw, benarglwyddiaeth ar bum arglwyddiaeth fach yn Edeirnion a Meirionnydd .

Yng Nghaerwrangon , ar 13 Hydref 1278 , ac yng ngŵydd y brenin , priodwyd Llywelyn ag Eleanor de Montfort , merch yr iarll Simon de Montfort ; yr oeddynt wedi eu dyweddïo cyn belled yn ôl â'r flwyddyn 1265 , yn Pipton , pan gydymunasai Simon a Llywelyn yn ffurfiol i wrthwynebu'r Goron . Gohiriasid y briodas ei hun o'r flwyddyn 1275 oherwydd fod y briodasferch yn cael ei chadw, megis fel carcharor, yn Windsor gan Edward I .

Yn dilyn, cafwyd pum mlynedd dyngedfennol. Ymddug Llywelyn tuag at y brenin yn y modd mwyaf addas; o dan amgylchiadau annymunol dros ben bu'n amyneddgar y tu hwnt a dangos ei fod yn fedrus iawn fel diplomydd. Materion technegol a chyfreithiol ynglŷn â phenderfynu ystyr rhai pethau yn y cytundeb a wnaethpwyd ychydig cyn hynny a oedd wrth wraidd yr helynt — a chofio hefyd fod a fynnai Gruffydd ap Gwenwynwyn beth â'r helynt hwnnw; yr oedd hefyd achosion eraill nad oedd y naill ochr na'r llall yn gwbl gyfrifol amdanynt. O safbwynt Llywelyn yr oedd y brenin , heb os nac onibai, yn torri rhai o amodau'r cytundeb trwy drin y materion yr oeddid yn anghydweld yn eu cylch yn ôl cyfraith Lloegr yn hytrach nag yn ôl cyfraith Cymru — serch bod gwahaniaeth barn ymysg ysgrifenwyr ynglŷn â'r rhesymau paham y gweithredai felly. Hyd yn oed er hynny, ei orfodi i ymladd a gafodd Llywelyn ; y tywysog Dafydd a achosodd y rhyfel diwethaf trwy ymosod ar Benarlâg ar Sul y Blodau, 1282 , a thrwy hynny beri i ryfel cyffredinol dorri allan.

Lladdwyd Llywelyn ar 11 Rhagfyr 1282 pan oedd ar gyrch ymladd yng nghyffiniau Llanfair-ym-Muellt , amgylchiad a ddaeth ag annibyniaeth wleidyddol Cymru fwy neu lai i ben. Nid mewn brwydr fel y cyfryw y cwympodd Llywelyn , eithr ar lannau Irfon ar law rhywun na wyddai ar y pryd pwy oedd y gŵr yr oedd yn ei ladd. Anfonwyd ei ben yn ddiweddarach i Lundain i'w arddangos i'r cyhoedd; claddwyd ei gorff gan Sistersiaid Cwm Hir , un o abatai urdd yr oedd y tywysog yn hoff iawn ohoni ac y cafodd ohoni rai o'i gefnogwyr mwyaf teyrngar. Buasai Eleanor farw ychydig cyn hynny ar enedigaeth plentyn; gorffennodd Gwenllian , ei merch hi ac unig ddisgynnydd cyfreithlon Llywelyn , ei gyrfa fel lleian yn Sempringham .

Ffynonellau:

  • A History of Wales: from the Earliest Times to the Edwardian Conquest ;
  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • Littere Wallie (1940) ;
  • Calendar of Ancient Correspondence concerning Wales (1935) ;
  • The Welsh Assize Roll, 1277–1284 (1940) ;
  • F. M. Powicke , King Henry III and the Lord Edward the community of the realm in the thirteenth century (Rhydychen, 1947) , V, ii. ch.;
  • Councils and Ecclesiastical Documents relating to Great Britain and Ireland , i;
  • Llawysgrif Hendregadredd (N.L.W. MS. 6680) ;
  • Historical Basis of Welsh Nationalism (1950) , 42-59;
  • Bulletin of the Board of Celtic Studies , v, 349-53.

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones Pierce, M.A., F.S.A., (1905-1964), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54