Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MAELGWN GWYNEDD (bu f. c. 547

o bla a oedd yn bur eang a chyffredin yn y cyfnod hwnnw); mab Cadwallon Lawhir ac felly'n orŵyr i Gunedda Wledig . Bu'n teyrnasu dros Wynedd ( Venedotia ) yn ail chwarter y 6ed g. Ymddengys fod ei deyrnas yn estyn dros y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru , gan gynnwys Môn ; dywed traddodiad fod ganddo hefyd amddiffynfa yr oedd yn hoff iawn ohoni yn Negannwy ar orynys Creuddyn . Efe ydyw'r pumed teyrn y mae Gildas [q.v.] yn galw sylw at eu drwg-weithredoedd; geilw Gildas ef yn ‘ Maglocunus , draig yr ynys,’ yn deyrn milwrol a orchfygasai lawer o frenhinoedd eraill. Yr oedd yn dal o gorff — cf. ei enw ‘ Maelgwn Hir ’ — ac yn fwy ei allu na neb bron o'i gyfoeswyr; yr oedd hefyd yn arweinydd medrus mewn rhyfel , braidd yn fyrbwyll ond yn garedig ei natur; eithr yr oedd iddo lawer o ffaeleddau ac yr oedd yn chwannog i gyflawni gweithredoedd erchyll. Yn ei flynyddoedd cynnar gorchfygodd ei ewythr, frawd ei fam (ni enwir mo hwnnw), eithr yn weddol gynnar wedi hynny rhoes heibio ei allu a'i urddas brenhinol a mynd i fynachlog . Yn y cyfnod hwnnw, neu ychydig yn gynt, gwrandawodd, meddai Gildas , ar addysg y gŵr ‘a oedd yn addysgydd dysgedig y rhan fwyaf o Brydain bron,’ sef yr athro y credir yn bur gyffredin mai yr enwog Illtyd sant ydoedd, y gŵr y cysylltir ei fynachlog â Llanilltyd Fawr yn sir Forgannwg neu ag Ynys Bŷr yn neau sir Benfro . Methodd Maelgwn fodd bynnag ddygymod â'r bywyd mynachaidd, torrodd ei addunedau, a dychwelodd i'w safle fel brenin . Yn ystod y cyfnod a ddilynodd y ceir Gildas a thraddodiad Cymru yn cytuno i'w ddisgrifio fel un yn gwrthwynebu y seintiau, h.y. yn erbyn mynachaeth, ac yn cyflawni drwg-weithredoedd — yn eu plith lofruddio ei wraig a'i nai a phriodi gweddw'r nai hwnnw. Y mae'r un traddodiadau, serch hynny, yn lled awgrymu i Faelgwn edifarhau maes o law a rhoddi breiniau lawer i amryw ganolfannau crefydd. Gan fod Gildas yn cyfeirio at ganu clodydd Maelgwn gan glerwyr baldorddus, gellir efallai gasglu bod gan y teyrn ei feirdd llys a'i fod yn noddi cerddorion . Yr oedd yn rheolwr cryf a dawnus, eithr yn wrthnysig. Yn ôl traddodiad Cymru dechreuodd ar ei hir gwsg yn eglwys Rhos .

Ffynonellau:

  • Gildae De excidio Britanniae fragmenta, Liber de paenitentia, accedit et Lorica Gildae / Gildas The ruin of Britain, fragments from lost letters, The penitential, together with the Lorica of Gildas (gol. H. Williams ), 1899 , 76-86;
  • A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest , i, 128-31.

Awdur:

Yr Athro William Hopkin Davies, M.A., Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54