Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MANSELL , FRANCIS ( 1579 - 1665 ), a fu deirgwaith yn bennaeth Coleg Iesu, Rhydychen ,

un o Fawnseliaid Motlysgam ( Mwdlysgwm , ‘ Muddlescombe ’), Cydweli , disgynyddion Francis Mansell , ail fab Syr Edward Mansel (gw. dan Mansel ); y mae papurau'r gainc hon yn y Llyfrgell Genedlaethol . Ganwyd ef yn 1579 (bedyddiwyd 23 Mawrth 1578/9 ) yn drydydd mab i'r Francis uchod. O ysgol Henffordd , aeth i Goleg Iesu fis Tachwedd 1607 ; graddiodd ar 20 Chwefror 1608/9 — graddiodd yn D.D. yn 1624 . Etholwyd ef yn gymrawd o Goleg All Souls (ond nid ar y cynnig cyntaf yn 1613 ). Ddechrau Gorffennaf 1620 penodwyd ef yn bennaeth Coleg Iesu gan ganghellor y brifysgol , yn nannedd gwrthwynebiad rhai o gymrodyr y coleg; diswyddodd yntau bedwar o'r rhain; ond (efallai gan deimlo na byddai ei le'n esmwyth) ymddiswyddodd yn 1621 ac etholwyd Eubule Thelwall [q.v.] yn ei le. Ond ar farw Thelwall ( 1630 ) dewiswyd Mansell heb drafferth — ‘ by far the most picturesque figure in the College history ,’ meddai E. G. Hardy . Fe'i profodd ei hunan yn bennaeth hynod awdurdodol, ond doeth er hynny; helaethodd adeiladau'r coleg yn ddirfawr, cyfrannodd yn hael at ei reidiau, a chasglodd lawer o roddion iddo. Pan dorrodd y Rhyfel Cartrefol , yr oedd Mansell yng Nghymru , ac arhosodd yno am flynyddoedd (yr oedd Rhydychen dan warchae) i roi help i blaid y brenin ; ond yn 1647 , pan ymwelodd dirprwywyr y Senedd â'r brifysgol a'r colegau, brysiodd Mansell yn ei ôl i sefyll ei dir. Ni lwyddodd i atal ei ddiswyddiad, a diswyddiad ei gydgymrodyr, yn 1648 , a dychwelodd i Gymru — bu'n byw am beth amser ym Mhlas Llantrithyd . Eithr yn 1651 yn ôl ag ef i Rydychen , i fyw mewn llety; ond yn yr un flwyddyn, gymaint oedd parch ei goleg iddo fel y rhoddwyd ystafelloedd iddo yn y tŵr uwchben porth y coleg; ac yno y bu, dan Michael Roberts [q.v.] a Francis Howell (y ddau bennaeth a gafodd ei le), hyd yr Adferiad , pan adferwyd yntau ( 1660 ) i'w hen swydd. Ond yr oedd bellach yn hen, a'i olygon hefyd yn pallu , felly ymddiswyddodd ymhen saith mis ( 1661 ); dilynwyd ef gan Leoline Jenkins [q.v.] . Daliai i fyw yn y coleg, a bu f. yno 1 Mai 1665 — ‘ a man of sternness indeed, and severity, … but one who had gained in a singular degree the love and veneration of every member of his College ,’ yn ôl Hardy . Gadawodd ei holl eiddo i'r coleg.

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography (gan A. F. Pollard );
  • Hardy , Jesus College , 1899 (mynegai) — cynnwys hwn ddetholion o gofiant Leoline Jenkins iddo.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54