Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MAP ( MAHAP , MAPES ), WALTER ( 1140? - 1209? ), archddiacon ;

ffigur pwysig (ac a ystyrid gynt yn bwysicach fyth) yn llenyddiaeth ei oes. Rhaid ymwrthod â'r syniad ei fod yn Gymro (nid o'r gair Cymraeg ‘mab,’ fel y byddid yn credu, y daw ei gyfenw); ni alwai mohono'i hun yn Gymro , ond yn ‘gymydog’ i'r Cymry ; nid yw'n amlygu unrhyw gydymdeimlad â Chymru , ac nid yw ei wybodaeth o faterion Cymreig byth yn awgrymu gwybodaeth ‘oddi mewn.’ Y mae'n sicr mai brodor o gyrion Henffordd ydoedd. Yr oedd ei rieni wedi gwneud rhyw gymwynas â Harri II cyn i hwnnw esgyn i'r orsedd, a chafodd Walter ffafr y brenin tra bu Harri 'n fyw. Bu'n astudio ym Mharis o tua 1154 hyd 1160 , beth bynnag. Erbyn 1162 , yr oedd yn un o ‘glerciaid’ y llys brenhinol , a bu'n farnwr ar gylchdeithiau sawl tro, e.e. yn 1173 a 1185 . Bu gyda Harri yn Ffrainc fwy nag unwaith, ac anfonwyd ef gan y brenin i Gyngor y Lateran yn Rhufain yn 1179 . Yn y byd eglwysig, yr oedd yn brebendari yn S. Paul 's, yn ganon ac yn gantor ac wedyn yn ganghellor , yn Lincoln . Rhoes marw Harri II derfyn ar ei yrfa fel gŵr llys , ond yn 1197 penodwyd ef yn archddiacon Rhydychen ; cynigiwyd ef i fod yn esgob Henffordd yn 1199 , ond ni fynnai'r brenin John mo hynny; yn 1203 , awgrymodd ei gyfaill Gerallt Gymro ( Giraldus [q.v.] ) ei enw am esgobaeth Tyddewi — braidd dros yr ysgwydd, efallai. Yr oedd yn fyw ganol Mawrth 1208 , ond yn 1210 sonia Gerallt amdano fel ‘y diweddar.’ Y mae ysgrif helaeth arno yn y D.N.B. , gan C. L. Kingsford , ac ysgrif Gymraeg arno yn Y Llenor , 1931 .

Credid gynt mai Map oedd awdur y canu ‘Goliardaidd,’ ‘cerddi'r glêr,’ a argraffwyd gan Thomas Wright yn 1841Latin Poems attributed to Walter Map . Ni chredir hynny heddiw, serch i M. R. James , gŵr o farn, dueddu i wrthod anghredu (ar y sail ‘ na wyddai ef am neb arall ym Mhrydain a allsai sgrifennu'r cerddi ’ ond Map ). Yn yr un modd, anghredir heddiw'r dyb mai Map bioedd stori Lawnslot yn y rhamantau Arthuraidd — gw. yr ymresymiad o blaid y dyb sydd gan Kingsford . Hen gamsyniad ystyfnig drachefn, yw uniaethu Map (gan iddo fod yn archddiacon Rhydychen ) â'r archddiacon Walter o Rydychen (gw. dan ‘ Walter Calenius ’ yn y D.N.B. ) y dywed Sieffre o Fynwy [q.v.] iddo gael ‘hen lyfr Llydaweg ’ ganddo — yr oedd y Walter hwnnw wedi marw pan oedd Map yn fachgen. Fel y mae hi, yr unig waith y gellir i sicrwydd ei briodoli i Map yw'r De Nugis Curialium (efallai y gellid ei alw yn Gymraeg ‘ Lloffion o'r Llys ’), nad yw ar glawr ond mewn un llawysgrif ( Bodley 851 ), a argraffwyd yn bur wael (gan fod yr ysgrifen yn anodd i'w chodi) gan Thomas Wright yn 1850 , ac yn llawer iawn cywirach gan M. R. James yn 1914 ; cyhoeddodd y Cymmrodorion yn 1923 gyfieithiad Saesneg gan James , gyda nodiadau hanesyddol gan ( Syr ) J. E. Lloyd a nodiadau ar y chwedloniaeth gan E. S. Hartland ; cyhoeddwyd detholiad Cymraeg o'r storiau yn 1941 ( Llandybie ). Nid Map ei hun a ‘drefnodd’ y llyfr — pe bai trefn arno — nac a roes y teitl iddo (benthyg yw hwnnw o is-deitl Policraticus John o Salisbury ). Casgliad difyr dros ben ydyw, o chwedloniaeth, ‘adeiladaeth,’ dychan, ac atgofion am hanes cyfoes. Gan i Map fod yn llygad-dyst, y mae'r pethau a adroddir ganddo am benaethiaid y gwledydd yn ei ddydd, a'i farn ar eu cymeriadau, yn werthfawr. Fel Gerallt Gymro yntau, ni phetrusai chwaith feirniadu'r Eglwys , ac yn enwedig yr urddau mynachaidd, yn bur hallt. Edrydd hefyd nifer o storïau am Gymru , ac y mae'n ddiddorol ar Gruffudd ap Llywelyn [q.v.] . Nid oes ddadl nad oedd Map yn ysgolhaig da; rhifodd M. R. James gryn ddeugain o feirdd a llenorion Lladin , o'r cyfnod clasurol a chyfnod y Tadau, y mae dyfyniadau neu atseiniau ohonynt yn y De Nugis — heb sôn am yr adnabyddiaeth drwyadl o'r Beibl a ddengys. Eto, afrwydd ac anodd yw ei arddull Ladin (o bosibl mai ar lygredd ein llawysgrif y mae peth o'r bai), ac ni ddeil ei gymharu â Lladin rhugl Gerallt Gymro .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54