Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MATHIAS (TEULU), o Lwyngwaren (‘ Llwyn Gwaring ,’ ‘ Llangwaren ,’ a ffurfiau eraill) ym mhlwyf Tref-Wrdan (‘ Jordanston ’) yng nghyffiniau Abergwaun , ac yn ddiweddarach hefyd o Lantyfai ( Lamphey ) gerllaw tre Penfro .

Nid ‘ Mathias ’ oedd eu cyfenw gwreiddiol, eithr ‘ Cole ,’ ac wedyn ‘ Young ’; ac nid Llwyngwaren chwaith oedd eu hendre, eithr y Clastir ger Trefdraeth yng Nghemais ( Fenton , Pembrokeshire (arg. 1903 ), 293 — ar gam yr esbonia Fenton yr enw fel ‘tir glas,’ oblegid dengys y recordiau mai ‘tir y clas,’ tir eglwysig, a olygai. Enw bedydd ar ambell fab o'r teulu oedd ‘ Mathias ’ ar y cychwyn (gw. W. Wales Records , ii, 41-2). Gyda THOMAS MATHIAS , a fu f. ddiwedd 1617 neu ddechrau 1618 (pan brofwyd ei ewyllys), y sefydlogir y cyfenw ‘ Mathias ’; ail wraig iddo ef oedd Ursula , ferch yr hynafiaethydd George Owen [q.v.] o'r Henllys , ond nid oes a fynno'r briodas hon â'r Mathiasiaid diweddarach. Gyda'i fab ef, JOHN MATHIAS , y symudir yr aelwyd o'r Clastir i Lwyngwaren ; bu ef ar y ‘ Parliamentary Committee ’ yn ystod y Rhyfel Cartrefol ( Mehefin 1644 ; Laws , Little England , 327); bu f. yn 1681 ( W. Wales Hist. Records , ii, 42). Ni fynnai mab hwn, LEWIS MATHIAS (a fu f. yn 1733 ; ibid.) ddygymod â chwyldro 1688 , ac ar ddiwedd Mehefin 1693 bu mewn cynnwrf yn nhref Arberth yn erbyn y brenin newydd; cyhuddwyd ef yn yr un flwyddyn o ‘yfed, yn ei dŷ yn Llwyngwaren a hefyd yn Slebech ac Arberth , gan floeddio “ fe ddaw'r Brenin eto'n ôl ”,” — a thrachefn yn 1694 ; ond erbyn 1696 yr oedd wedi ymdawelu, ac ni symudodd law na thafod yn yr helynt yn 1715 ( Francis Jones yn Trans. Cymm. , 1946-7 , 220-1). Mab iddo ef oedd JOHN MATHIAS ( 1694? - 1774 ), a chwanegodd Dre-faeog (‘ Trefayog ’) ym mhlwyf S. Nicholas , rai milltiroedd i'r gogledd o Lwyngwaren , at ei stad — yn Nhre-faeog y bu farw, ac yn S. Nicholas y claddwyd ef 21 Hydref 1774 . Bu ef, ac amryw o'i blant, yn ymhel â Methodistiaeth ; bu Howel Harris yn aros yn Llwyngwaren yn 1740 , ac y mae gennym lythyr gan Harris ato ( Trev. Letters , 295), ac un arall (294) at un o'i ferched — efallai Ann , oblegid enwir rhyw ‘ Ann Mathias ' yn adroddiad William Richards ar seiadau gogledd sir Benfro yn 1743 . Ond atynwyd John Mathias , a rhai o'i blant, gan Forafiaeth hefyd; cynhelid moddion Morafaidd ar ei aelwyd yn Nhrefaeog ; yr oedd gweinidog Morafaidd Hwlffordd yn ei angladd; ac yr oedd ei ferched Ann , Elizabeth , a Martha , yn Forafiaid — a'i fab David hefyd.

O'i wraig Margaret Thomas o'r Dyffryn cafodd John Mathias gynifer â 16 o blant — gw. y rhestr lawn, a gafwyd drwy garedigrwydd y diweddar Charles Ronald Mathias o Lantyfai , yn Cylch. Cymd. Hanes M.C. , xxxiv, rhifyn 1. Y mae'r ail ferch (y pedwerydd plentyn), ELIZABETH , yn bwysig yn hanes ei theulu; priododd â William Smalling (yr oeddynt ill dau'n Forafiaid ), gŵr a chanddo eiddo yn Jamaica ; gyda'r arian a adawsant hwy y prynwyd Llantyfai gan y teulu'n ddiweddarach, meddai Mr. C. R. Mathias — am fwy o'i hanes hi, gw. Cymm. , xlv (mynegai). O'r saith mab, nid oes ond tri a eilw am sylw yma, sef y mab hynaf, JOHN MATHIAS ( 1720 - 1800? ), swyddog yn y llynges , siryf yn 1792 — bu farw'n ddibriod; y mab ieuengaf, LEWIS MATHIAS ( 1740 - 1815 ), siryf yn 1811 — bu farw heb adael plant; a'r chweched mab (y pedwerydd plentyn ar ddeg), David (isod).



DAVID MATHIAS ( 1738 - 1812 ), ‘llafurwr’ Morafaidd ;

g. 27 Mehefin 1738 . Y mae'n anodd deall, yn wyneb y ffeithiau a adroddwyd uchod, sut y daeth Laws ( Little England , 365) i gredu mai David oedd ‘aer’ ei dad, ac i John Mathias ei ‘ddi-etifeddu’ am iddo droi'n Forafiad — yn anos fyth pan gofiwn fod Edward Laws [q.v.] wedi ymbriodi â merch o deulu Mathias . Y mae'n eglur nad oedd fawr ragolwg y byddai ‘etifeddiaeth’ fras i chweched mab (£40 a adawodd ei dad iddo yn ei ewyllys); ac mewn siop yn Hwlffordd y rhoddwyd David . Yr oedd yn aelod o'r seiat Forafaidd yno yn 1759 . Ddiwedd 1761 aeth i'r sefydliad Morafaidd yn Fulneck (gerllaw Leeds ), i gadw siop y Brodyr yno, a bu yno hyd ddiwedd 1771 — yn y cyfamser ( 1768 ) yr oedd wedi ei dderbyn yn bregethwr Morafaidd . Erbyn haf 1772 yr oedd wedi cychwyn cenhadaeth Forafaidd yn nyffryn Nantlle (gw. dan William Griffith o Ddrws-y-coed , John Morgan o Lanberis , ac Edward Oliver ); bu yno hyd ganol 1776 . Yn 1776-80 yr oedd yn ‘llafurio’ (ni ddaeth byth yn weinidog urddedig) yn Devonport , yn 1780-2 yn Kingswood , ac o 1782 hyd 1788 yn cadw siop sefydliad y Brodyr yn Ockbrook (gerllaw Derby ). Dychwelodd i Wynedd fis Mai 1788 , gan ymsefydlu'r tro hwn yng Nghaernarfon , a bu yno hyd ganol 1792 . Digiodd wrth John Morgan o Lanberis , ac ymadawodd yn swta ac ymsefydlu yn Abergwaun , gan gadw siop ar ei gyfrifoldeb ei hunan a rhoi'r gorau i bregethu ; yn wir, ymddieithriodd oddi wrth y Brodyr am gyfnod, a bu raid ei ‘aildderbyn’ i'w plith yn 1804 . Bu farw yn Abergwaun , 15 Ionawr 1812 , a chladdwyd yno. Yr oedd yn ddyn egnïol ac yn genhadwr selog (prin efallai y mae'n rhaid dweud ei fod yn Gymreigiwr rhugl), ond yn fyrbwyll ac anhydrin dros ben — adroddir ei hanes yn llawn, gyda chyfeiriadau at y ffynonellau, yn Cymm. , xlv. Bu'n briod ddwywaith — am ei briodasau a'i ‘blant, gw. Cylch. Cymd. Hanes M.C. , loc. cit.


Yn herwydd marwolaethau brodyr David Mathias , i'w ail fab ef, CHARLES MATHIAS ( 1777 - 1851 ), y disgynnodd stadau'r teulu wedi'r cwbl — ef hefyd, â'r arian a adawyd iddo gan ei fodryb Elizabeth (uchod), a brynodd Lantyfai yn 1821 gan Oweniaid Orielton [q.v.] ; ac ohono ef y tardd y Mathiasiaid diweddarach, a fu'n flaenllaw ddigon ym mywyd eu sir, yn y lluoedd arfog (un ohonynt oedd y cyrnol Mathias a arweiniodd y ‘ Gordon Highlanders ’ yn y rhuthr ar fryniau Dargai , yng nghwr gogleddol India , yn 1897 ), ac yn y gyfraith .

Ffynonellau:

  • Enwyd y ffynonellau yng nghorff yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54