Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MEURUG (‘ MERRICK ’), RHYS (bu f. 1586-7 ), yswain, achwr, a hanesydd ,

a oedd yn byw yn y Cotrel ym mhlwyf Sain Nicolas ym Mro Morgannwg . Yn ôl ei gyfoeswr, Dafydd Benwyn [q.v.] , yr oedd yn fab i Feurug ap Hywel ap Phylip ap Dafydd ap Phylip Hir , o hil Caradog Freichfras . Fe'i penodwyd gan iarll Penfro yn glerc yr heddwch yn sir Forgannwg . Bu f. yn 1586-7 , a chladdwyd ef yn eglwys y Bont-faen . Canwyd dwy farwnad iddo, y naill gan Ddafydd Benwyn ( Cardiff MS. 2.277 (344-6) ), a'r llall gan Sils ap Siôn ( Llyfr Hir Llanharan, 319 ). Ei brif ddiddordeb ydoedd hanes Morgannwg , a bu wrthi'n ddyfal yn chwilio am hen ddogfennau o bob math , Lladin a Chymraeg . Ceir yn J. M. Traherne , Stradling Correspondence , 1840 , 167-8, lythyr a yrrodd at Syr Edward Stradling o Sain Dunwyd yn 1574 , llythyr sy'n dangos fod y ddau hanesydd yn cydweithio. Ysgrifennodd lyfr ar hanes Morgannwg , a dywaid Iolo Morganwg iddo ei weled yn llyfrgell yr Hafod , sir Aberteifi . Felly, gellir bwrw ei fod yn un o'r llyfrau a gollwyd pan aeth y llyfrgell honno ar dân yn 1807 . Ceir copi a wnaethpwyd tua 1660-80 yn llyfrgell Coleg y Frenhines yn Rhydychen , ac argraffwyd hwnnw gan Syr Thomas Phillipps yn ei wasg breifat ym Middle Hill yn 1825 . Cafwyd ail argraffiad, wedi ei olygu gan J. A. Corbett , yn 1887 . Ceir copi arall a wnaethpwyd tua 1674-5 yn Llyfrgell Rydd Caerdydd . Teitl y llyfr yw A Booke of Glamorganshires Antiquities , a dywedir ei orffen yn 1578 . Gwelir mai llyfr Saesneg ydyw, ac fe'i rhennir yn dair adran. Yn y gyntaf, disgrifir nodweddion y rhanbarth, ac yn yr ail dangosir sut y rhannwyd y wlad rhwng y marchogion Normanaidd , a pha diriogaethau a gawsai'r Cymry . Yn y drydedd, y mae'n disgrifio sir Forgannwg fel yr oedd yn ei ddyddiau ef. Er hynny, nid yw copi terfynol yr awdur gennym, oherwydd cyfeiria at adrannau o'r gwaith nas ceir yn y ddwy lawysgrif, ac ni roir namyn darn o'r drydedd adran. Y mae'n fwy na thebyg fod cyfran go helaeth o'r adran honno wedi ei diogelu yn un o lawysgrifau Edward Lhuyd , a chyhoeddwyd hi yn Parochialia , iii ( 1911 ), 116-47. Gellir bwrw iddo ysgrifennu'r adran hon tua 1584-5 , a chynnwys fanylion am yr afonydd a'r nentydd, am hen dai'r uchelwyr, ac am y plwyfydd a'r tiroedd. Er bod Rhys Meurug yn defnyddio rhai hen ddogfennau sydd wedi diflannu wrth ysgrifennu'r ddwy ran gyntaf, eto y disgrifiad o'r sir fel yr oedd yn ei ddyddiau ef a bair fod ei waith o ddiddordeb i ni heddiw. Ef, yn ddiamau, yw'r pwysicaf o hen haneswyr Morgannwg . Cyfeiria weithiau at lyfrau eraill a ysgrifenasai, megis hanes Cymru a hanes esgobaeth Llandaf , ond nid oes gopïau ohonynt ar glawr. Yr oedd hefyd yn achwr enwog, a lluniodd gasgliad mawr o achau. Ceir cyfeiriadau ato a dyfyniadau ohono mewn rhai llawysgrifau achyddol.

Ffynonellau:

  • A Booke of Glamorganshires Antiquities , Llundain, 1887 , 1887 , iii-vii;
  • G. J. Williams , Traddodiad Llenyddol Morgannwg , 1948 , 1948 , 203-14;
  • Llenyddiaeth Cymru o 1450 hyd 1600 , i (1950) , 48;
  • Archaeologia Cambrensis , 1890 , 321-2.

Awdur:

Athro-Emeritus Griffith John Williams, M.A., (1892-1963), Gwaelod-y-garth, Caerdydd

Atodiadau a chywiriadau:

MEURUG (‘ MERRICK '), RHYS ( Bywg. , 591-2)

Bu f. 1 Mawrth 1586/7 . Gw. yn awr erthygl T. J. Hopkin arno yn Morgannwg VIII, 5-13.

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54