Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MILLS , RICHARD (‘ Rhydderch Hael ’; 1809 - 1844 ), cerddor ;

g. Mawrth 1809 yn Tynewydd , gerllaw Llanidloes , mab Henry a Jane Mills (ail wraig Henry Mills ). Wedi gadael yr ysgol yn 11 oed dechreuodd ddysgu crefft gwehydd . Daeth yn hysbys fel cyfansoddwr emyn-donau pan nad oedd ond 15 oed, gan i‘w dôn, ‘ Maes-y-llan ,’ gael ei chyhoeddi yn Seren Gomer . Yr oedd yn aelod gweithgar o Gymdeithas Gerddorol Bethel , Llanidloes . Yn 1835 cyhoeddodd Y Gwladgarwr ddarlith ganddo ar y testun, ‘ Y gelfyddyd o gerddoriaeth .’ Cafodd y wobr am emyn-dôn yn eisteddfod 1838 Cymreigyddion y Fenni , ac yn 1840 wobr gyffelyb mewn eisteddfod yn Lerpwl . Yn 1840 ymddangosodd ei Caniadau Seion , a chafwyd Atodiad yn 1842 . Cafodd y ddau waith hyn ddylanwad mawr ar ganu cynulleidfaol yng Nghymru , a gellir eu cyfrif yn garreg-filltir ar ffordd gwella‘r canu hwnnw. Dyma‘r casgliad gorau hyd yn hynny; yr oedd yn cynnwys tonau gan J. Ambrose Lloyd , Rosser Beynon , a Richard Mills ei hunan, ynghyd ag anthemau gan Handel a Haydn . Cafwyd ychwaneg o emyn-donau ac anthemau yn Yr Arweinydd Cerddorol , a gyhoeddwyd mewn tair rhan gan Mills , 1842-5 , y drydedd ran wedi ei farw ef; yn y gwaith hwn y cafwyd am y tro cyntaf emyn-dôn Almaenaidd (‘ Mannheim ,’ J. S. Bach ) mewn casgliad wedi ei gyhoeddi yng Nghymru ; ceid yn y gwaith hefyd gyfarwyddiadau mewn canu a cherddoriaeth . Bu gwerthu mawr ar y casgliadau hyn, a bu i ansawdd emyn-donau Mills a gwaith rhai eraill a gyhoeddodd ddylanwad er daioni ar safon canu cynulleidfaol; bu yntau hefyd yn darlithio llawer mewn rhai siroedd yng Nghymru ar y pwnc hwn. Bu f. 24 Rhagfyr 1844 . Priododd ei weddw â John Pryse [q.v.] .

Mab iddo oedd RICHARD MILLS ( 1840 - 1903 ), a aeth â thraddodiad cerddorol y Millsiaid i ardal Rhosllanerchrugog , sir Ddinbych ; g. 1 Hydref 1840 . Wedi i‘w dad farw yn 1844 anfonwyd y bachgen ieuanc i‘r Drenewydd , sir Drefaldwyn , at dad ei fam. Daeth yn ôl maes o law i Lanidloes i fod yn gysodydd cerddoriaeth hen nodiant yn swyddfa ei lysdad John Pryse . Astudiodd gerddoriaeth yn ddyfal, enillodd wobr mewn eisteddfod yn Llanidloes am gyfansoddi tôn, ‘ Pendref ,’ ac mewn eisteddfod ddiweddarach ( Llanidloes , 1864 ) cafodd y wobr am gyfansoddi ‘canon’ i dri llais . O Lanidloes aeth i Wrecsam i wasnaethu Hughes a‘i Fab , a bu‘n gyfarwyddwr cerddorol i‘r ffyrm honno hyd 1877 . Pan oedd yn Wrecsam bu‘n arweinydd corau yn y dref honno ac yn Broughton a Bangor-is-coed ; ef oedd arweinydd côr eisteddfod Wrecsam , 1876 . Wedi iddo briodi Sarah Owen , Aberderfyn , Rhosllanerchrugog , yn 1876 sefydlodd (yn 1878 ) argraffdy yn y lle hwnnw, ac yn 1894 dechreuodd gyhoeddi y Rhos Herald , a pharhau i olygu‘r newyddiadur hwnnw tra bu byw. Cyfansoddodd lawer o gerddoriaeth — anthemau megis ‘ Duw sydd noddfa ,’ ‘ Ai gwir yw ,’ ‘ Yr Arglwydd yw fy Mugail ,’ a ‘ Cân Moses a Chân yr Oen ’; canigau megis ‘ Y Wybren Dlos ,’ ‘ Y Dderwen Lydan ,’ etc.; gw. hefyd Ceinion y Gân . Canwyd llawer ar ei driawd, ‘ Nid i mi ,’ a‘r ddeuawd, ‘ Beti Wyn .’ Cyfansoddodd a threfnodd lawer o donau — gw. esiamplau yn Rhaglen Cymanfa Ganu Goffa Richard Mills , 1946 . Efe a gyfansoddodd y dôn ‘ Arweiniad .’ Bu ‘ Côr y Rhos ’ yn llwyddiannus iawn o dan ei arweiniad ef. Bu f. 18 Mai 1903 a chladdwyd ym mynwent y Rhos .

Ffynonellau:

  • R. Mills a N. Cynhafal Jones , Buchdraeth y Parch. John Mills. F.R.G.S., M.R.A.S … , Aberdar, 1881 ;
  • Y Traethodydd , 1901, 1902, 1903 ;
  • Y Cerddor , Rhagfyr 1890, Ionawr 1891 , a Gorffennaf 1903 ;
  • Bye–Gones, relating to Wales and the Border Counties , 1903 ;
  • Cymru (O.M.E.) , v, 30;
  • M. O. Jones , Bywgraffiaeth Cerddorion Cymreig , Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol, 1890 ;.

Awdur:

Prifathro Gwilym Prichard Ambrose, M.A., Caerlleon-ar-Wysg

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54