Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN ap HYWEL ( fl. 1210-48 ), arglwydd Cymreig arglwyddiaeth Gwynllwg neu Gaerlleon-ar-Wysg

(deiliad i ieirll Caerloyw ) disgynnydd o Rhydderch ap Iestyn (bu f. 1033 [q.v.] ; y mae taflen o'r tylwyth ar t. 771 o Lloyd , Hist. W. , a hwylus fydd crynhoi ei hanes yma, dan enw Morgan ap Hywel .

Lladdwyd Caradog ap Gruffudd [q.v.] , ŵyr Rhydderch , ym mrwydr Mynydd Cam ( 1081 ); erbyn 1140 clywir am fab hwnnw, OWAIN , yng Ngwynllwg ; ac yn 1154 cydnabuwyd ei fab yntau, MORGAN , gan Harri II yn arglwydd Caerleon . Hwn oedd y Morgan a laddwyd gan Ifor Bach [q.v.] yn 1158 . Dilynwyd ef gan ei frawd IORWERTH . Yn 1171 syrthiodd Iorwerth rywsut dan wg y brenin , a chollodd Gaerlleon . Pan oeddid ar fin cymodi rhyngddynt ( 1172 ), lladdwyd OWAIN , mab Iorwerth , gan wŷr iarll Caerloyw . Ffyrnigodd Iorwerth , a'i fab arall HYWEL , yn erbyn y brenin a'r Normaniaid , a chan fanteisio ar ‘wrthryfel’ mawr 1173 , cipiasant Gaerlleon a chestyll eraill yng Ngwent ; a serch iddynt golli eu gafael ar y cestyll erbyn 1175 , bu eu cyfeillgarwch â'r arglwydd Rhys yn gymaint amddiffyn iddynt nes i'r brenin ddychwelyd Caerlleon iddynt; yn 1184-5 yr oedd Hywel yn un o'r chwe gŵr a ddaliai gestyll ym Morgannwg a Gwent yn enw'r brenin . Tua 1210 y dilynwyd Hywel gan ei fab MORGAN . Fel y gwelir yn yr ysgrif ar deulu Marshal , llusgwyd Morgan i mewn i helyntion y teulu hwnnw; collodd gastell Caerlleon i William Marshal yn 1217 , a gwrthododd meibion Marshal ei edfryd iddo (yr oedd serch hynny'n parhau gan mwyaf mewn meddiant o gastell Machen ) — yn wir, bu Morgan farw ychydig cyn 15 Mawrth 1248 , heb byth gael castell Caerlleon yn ei ôl. Dilynwyd ef gan ei ŵyr, MAREDUDD (mab i'w ferch Gwerfyl ), a fu f. yn 1270 (gw. yr ysgrif Morgan ,’ arweinydd gwrthryfel yn 1294-5 ). Treiglodd yr arglwyddiaeth (gyda rhai o feddiannau eraill y Clariaid yng Ngwent ) i Elisabeth , merch ieuengaf y Gilbert de Clare a fu f. yn 1314 [q.v.] ac felly yn y pen draw i deulu Mortimer [q.v.] .

Ffynonellau:

  • J. E. Lloyd , A History of Wales: from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (mynegai).

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54