Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , Syr CHARLES ( 1575? - 1643? ), milwr ;

pedwerydd mab Edward Morgan ( 1530 - 1585 ), Pencarn , sir Fynwy , a Frances Leigh , Llundain . Cangen iau o deulu Morgan iaid Tredegar [q.v.] oedd ei deulu — yr oeddent wedi cael Pencarn trwy briodas hendaid Charles . Dilynodd dueddiadau milwrol ei ewythr, Syr Thomas Morgan the Warrior ’ (bu f. 1595 [q.v.]) a'i frawd hŷn, Syr Mathew Morgan (a gafodd ei wneuthur yn farchog gan iarll Essex yn Rouen , 1591 , ac a fu'n aelod seneddol dros Aberhonddu , 1593 ), a bu'n gwasnaethu yn Fflandrys , yna fel capten yng nghyrch Essex ar Cadiz , 1596 , lle yr oedd ei frawd Syr Matthew yn ‘ lieutenant-colonel ,’ ac yn Ostend yn 1601 . Yr oedd cymaint o anfodlonrwydd gwleidyddol a chymaint o Babyddion yn ei deulu ac ymhlith ei berthynasau (yn eu mysg yr oedd ei fam, ewythr, brawd, brawd-yng-nghyfraith, a llawer o ‘allies and tenants’) nes peri i rai pobl obeithio y byddai iddo arwain llu arfog yn erbyn Iago I pan ddeuai hwnnw i'r orsedd, eithr gwrthododd; ac yn wobr, gwnaethpwyd ef yn farchog ( 23 Gorffennaf 1603 ). Yna aeth yn ôl i Ostend hyd nes cwympodd y lle hwnnw i ddwylo Spinola ( 20 Medi 1604 ); daeth adref yr adeg honno ac fe'i gwnaethpwyd yn ustus heddwch . Wedi i derfysgoedd y ‘ Pabyddion ’ dorri ( Mai 1605 ) yn swydd Henffordd a De Cymru — dywedwyd fod ei frawd-yng-nghyfraith Rice ap Price yn arweinydd yn y terfysgoedd — cafodd ei garcharu yng ngharchar y Fleet am ‘ neglecting his place ’ a dianc i Lundain ‘ in a time of such disorder ,’ eithr yn ddiweddarach bu'n helpu i ddod â'r ardaloedd hynny i drefn. Pan ddaeth yr heddwch â'r Is-Ellmyn i'w derfyn yn 1620 aeth allan gyda llu gwirfoddolwyr Syr Horace Vere (hen gyd-filwr), yr oedd yn ben ar lu Prydain yn Bergen hyd 1622 , a bu'n helpu i amddiffyn Breda , 1625 . Y flwyddyn ddilynol, gydag arian a gafwyd yn fenthyg gan Syr Thomas Myddelton [q.v.] ac eraill, arweiniodd lu Prydeinig i helpu brenin Denmarc ar rannau isaf afon Elbe , ond er cael cymorth y llynges gan Syr Sackville Trevor (gw. o dan Trevor , Trevalun ) a gweithredu gydag ynni a defnyddio pob math o foddion wrth geisio cadw ynghyd lu arfog nad oedd yn derbyn yr adnoddau a ddylai gael, bu raid iddo ildio Staden i Tilly yn 1628 . Erbyn 1629 yr oedd yn ei ôl yn Holand eithr yn treulio'r blynyddoedd mewn ofn yn wastad rhag cael ei gymryd i'r ddalfa gan yr echwynwyr a oedd wedi darparu adnoddau i'w fyddinoedd yn ystod cyrch Staden . Bu'n cynorthwyo yng ngwarchae Breda ( Awst 1637 ), ac yn y diwedd daeth, fel ei ewythr the Warrior ,’ yn llywiawdwr Bergen . Mor ddiweddar â 1642 yr oedd yn gofyn caniatâd, gartref, i gasglu dynion ynghyd i lenwi lleoedd gwag yng nghwmni un o'i gapteniaid Cymreig . Ychydig wedi hynny bu farw ‘ this honest and brave captain ’ (fel y'i galwyd gan iarll Essex ) a chladdwyd ef yn Delft . Pan oedd ar y Cyfandir priodasai Elisabeth , merch Philip de Marnix de Ste. Aldegonde (bu f. 1598 ), arglwydd Belgaidd a Phrotestant , a chydweithiwr â William o Orange yng Ngwrthryfel yr Iseldiroedd . Daeth eu hunig ferch, ANN MORGAN (bu f. 1687 ), adref a phriododd (1), Syr Lewis Morgan , Rhiwperra , sir Fynwy ( aelod seneddol dros Gaerdydd , 1628 ; gwnaethpwyd ef yn farchog , 1629 , a bu f. 1635 ); (2), Walter Strickland, , aelod o ‘ Council of State Cromwell a'r ‘ Other House '; a (3) John Milborne , Wonaston , sir Fynwy . Daeth Ann yn ddinesydd Prydeinig ar 18 Chwefror 1651 . Daeth i feddu tiroedd yn sir Fynwy a phriododd ei merched â theuluoedd o'r rhan honno o'r wlad. Eithr pan fu f. yn Chelsea yn 1687 gofynnodd am gael ei chladdu yn Delft .

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography , xxxix, 13-4, a'r ffynonellau a enwir yno;
  • G. T. Clark , Limbus Patrum Morganiae et Glamorganiae , 1886 , 310, 319-20, 326-7;
  • Adroddiadau'r 'Historical Manuscripts Commission' , 5th R., 75, Cecil , vi, 165, 205, 361; xi, 291 xvi, 207; xvii, 235; Cowper , i, 309, 311, 340, 378, 391, 448; ii, 28, 34-5;
  • The Journals of the House of Lords , v, 7;
  • Acts of the Privy Council (1626) 483, (1627) 229-30, 421;
  • Rushworth , Historical Collections of Private Passages of State , 1721 , i, 421, 637;
  • Bradney , i, 381; ii, 123;
  • Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1937 , 213, 222; 1945, 17, 35-6.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Arthur Herbert Dodd, M.A., (1891-1975), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54