Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , GWENLLIAN ELIZABETH FANNY ( 1852 - 1939 ), hynafiaethydd ;

g. yn Nefynnog , 9 Ebrill 1852 , yn ferch i Philip Morgan (gw. ach y teulu yn Theophilus Jones , Hist. Brecknock , 3ydd arg., iv, 134-8, a chymharer yr ysgrif Morgan , Thomas , 1769 - 1851 isod), a fu'n gurad parhaol Penpont ( 1841-64 ) a Battle gerllaw Aberhonddu ( 1859-64 , ac yn rheithor Llanhamlach o 1864 hyd ei farw yn 1868 , pan symudodd hithau i Aberhonddu . Yr oedd ‘ Miss Philip Morgan ,’ fel y gelwid hi fynychaf, yn flaenllaw ym mywyd cyhoeddus ei thref a'i hardal , yn enwedig gydag addysg; ac y mae'n werth nodi mai hi oedd y ferch gyntaf oll yng Nghymru i fod yn aelod o gyngor trefol — a'r ferch gyntaf oll yng Nghymru i fod yn faer ; bu'n faer Aberhonddu yn 1910-1 . Ond gyda hynny, yr oedd ganddi ddiddordeb mawr yn hanes ei bro . Cyfrannai i'r cylchgronau hynafiaethol a olygid gan W. R. Williams o Dalybont-ar-Wysg ; a sgrifennodd y bywgraffiad sydd yn Theophilus Jones, Historian (gw. o dan yr enw) . Eithr yn y bardd Henry Vaughan [q.v.] yr oedd ei diddordeb pennaf. Darganfu liaws o ffeithiau ynghylch ei yrfa ef, a phan ddaeth i gyffyrddiad ( 1895 ) â'r Americanes Louise Imogen Guiney ( 1861 - 1920 ), a oedd hithau â diddordeb arbennig yn Vaughan cytunodd y ddwy i gydweithio ar argraffiad o weithiau'r bardd , gyda nodiadau bywgraffyddol a hanesyddol. Hysbysebwyd y bwriad hwn mor gynnar â 1896 , ond bu farw'r ddwy gyfaill heb ei sylweddoli. Eithr trosglwyddwyd y casgliad mawr o ddefnyddiau a heliwyd ynghyd ganddynt, i'r diweddar Ddr. F. E. Hutchinson , a seiliodd yntau arnynt ei lyfr safonol Henry Vaughan , 1947 . Rhoes Prifysgol Cymru radd M.A. , er anrhydedd, i Miss Morgan yn 1925 . Bu f. yn Aberhonddu , 7 Tachwedd 1939 .

Ffynonellau:

  • Rhagymadrodd F. E. Hutchinson i'w lyfr;
  • gwybodaeth bersonol.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54