Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , HENRY ( 1635? - 1688 ), môr-herwr .

Ceisiwyd gan lawer ddarganfod pwy oedd rhieni Henry Morgan , pob un o'r ceiswyr yn cymryd yn ganiataol ei fod yn perthyn i Forganiaid Tredegar , ond ni bu'r un cais yn foddhaol. Y mae'n weddol sicr fod y geiriau a ganlyn, sydd wedi eu cymryd o'r ‘ Bristol Apprentice Books (Servants to Foreign Plantations) ,’ yn cyfeirio ato ef: ‘ 1655, February 9 . Henry Morgan of Abergavenny , labourer , bound to Timothy Tounsend of Bristoll , cutler , for three years to serue in Barbadoes on the like Condicions .’ Dyma ffurf arferol ymrwymiad pob dyn a ddymunai ymfudo i India'r Gorllewin ; ystyr ‘like Condicions’ ydyw ei fod i gael 10 punt ar ddiwedd ei dymor o wasanaeth.

Dywedid fod Morgan tua 36 oed ar 21 Rhagfyr 1671 ; fe'i ganwyd ef, felly, tua'r flwyddyn 1635 . Yr oedd tuag 20 oed pan ymfudodd. Yn ei History of the Buccaneers , 1684 , dywed Esquemelling amdano: ‘ He served his time in Barbadoes , and, obtaining his liberty, he took himself to Jamaica , there to seek new fortunes .’ Dywed yr awdur hwn hefyd i Morgan ddyfod ar unwaith yn fôrleidr a llwyddo mewn ystyr ariannol. Dywedid yn 1670 ei fod eisoes yn y West Indies ers 11 neu 12 mlynedd — ‘ bin in the West Indys 11 or 12 yeares ’ ac ‘ by his valour ’ wedi ei ddyrchafu ei hun — ‘ raised himself to what he now is .’ Yr oedd yn ddigon cefnog erbyn y flwyddyn 1665 i allu priodi Elizabeth , merch Edward Morgan (bu f. yn 1655 ), Llanrhymney (Glanrhymni) , sir Fynwy ; gwnaethpwyd Edward Morgan , a oedd yn perthyn i Forganiaid Tredegar , yn ddirprwy-lywodraethwr Jamaica ym mis Mehefin 1664 . Yn 1666 ceir Henry Morgan â gofal llong arno o dan Edward Mansfield , môr-herwr o fri; pan fu Mansfield farw etholwyd Morgan yn ‘ admiral ’ gan ei gydymdeithion. Cafodd gomisiynau môr-herwa gan Syr Thomas Modyford , llywodraethwr Jamaica , ac yn 1668 anrheithiodd Porto Bello gyda chreulondeb ellyll. Ei orchestwaith oedd ei ymdaith ar draws culdir Panama a chymryd meddiant o'r dref o'r un enw yn 1671 . Parodd yr ymgyrch hon drafferth i Lywodraeth Lloegr , a galwyd Modyford yn ei ôl. Mabwysiadodd ei olynydd ef bolisi gwahanol; nid oedd ef yn caniatáu defnyddio môr-herwyr i amddiffyn llongau Prydain rhag yr Ysbaenwyr ac ni bu fawr o amser cyn i Morgan ddilyn Modyford i Loegr yn garcharor. Disgrifia William Morgan , Tredegar , ef y pryd hwn fel ‘ a relation and formerly a neer neighbour .’ Enillodd ffafr y brenin Siarl II yn gynnar, ac ar 23 Ionawr 1674 fe'i gwnaethpwyd yn ddirprwy-lywodraethwr Jamaica ; ymddengys iddo gael ei wneuthur yn farchog yr un pryd. Claddwyd ef yn Port Royal ar 26 Awst 1688 . Yn ei ewyllys (a brofwyd 14 Medi 1688 ) sonia am ei chwaer, Catherine Lloyd , a ‘ my ever honourable cousin, Mr. Thomas Morgan of Tredegar .’ Lanrumney a Pencarn oedd enwau ei stadau yn Jamaica .

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • W. Llewelyn Williams , ‘Sir Henry Morgan,’ yn Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1903-4 .

Awdur:

Yr Athro Emeritus David Williams, D.Litt., (1900-78), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54