Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , JOHN (‘ John Morgan , Matchin '; 1688? - 1734? ), clerigwr, ysgolhaig, a llenor ;

g. yn 1688 neu 1689 — yr oedd yn 16 pan ymaelododd yng Ngholeg Iesu , Rhydychen , 16 Mawrth 1704/5 . Ei dad oedd Edward Morgan(s) , fab John Morgans , ‘ gent. ’ , o Lan-ym-Mawddwy ), curad parhaol Llangelynnin , Meirionnydd , o 1672 hyd 1701 ; a'i frawd oedd Edward Morgan(s) , a ymaelododd yn Rhydychen ar yr un dydd ag yntau, ond a oedd ddwyflwydd yn hŷn. Bu Edward Morgan yn ficer Tywyn , Meirionnydd , o 1717 hyd 1726 , ac wedyn yn rheithor Llanaber hyd ei farw ar 18 Mehefin 1749 yn 63 oed; ymddiddorai mewn llenyddiaeth Gymraeg , ac yr oedd ganddo hen lawysgrifau — sonia Lewis Morris yn 1747 am un ohonynt ( Cambrian Register , ii, 540). Graddiodd John Morgan , fel ei frawd, yn 1708 ; bu'n gurad Llandegfan yn 1709-10 ac wedyn yn gurad Llanfyllin , plwyf yr ymhoffodd ynddo. Yn 1713 cafodd guradiaeth Matchin(g) yn Essex , ac ymgorfforodd (yn M.A. ) ym Mhrifysgol Caergrawnt , yn aelod o ‘ Catherine Hall ’ ( Coleg S. Catherine's , heddiw). Pregethodd bregeth Ŵyl Ddewi Cymdeithas yr Hen Frutaniaid yn Llundain yn 1728 ; yn yr un flwyddyn y mae'n dechrau arwyddo coflyfrau ei eglwys fel ‘ ficer ’ — gelwir Matching weithiau'n rheithoraeth, ond ficeriaeth ydyw heddiw. Ceir ambell gofnod o fân welliannau a wnaeth yno: plannu ywen ( 1728 ), cyweirio'r clychau ( 1730 ), gwastatáu llwybrau'r fynwent ( 1732 ), etc. Bu f. ym Matching ; claddwyd ef yno ar ‘ 2 Mawrth 1733 , efallai mai 1734 yn ôl ein dull ni. Yr oedd John Morgan yn ysgolhaig Cymraeg da; heblaw brydyddiaeth a gasglwyd ganddo (a pheth a gyfansoddwyd ganddo) yn Llanst. MS. 15 yn Ll.G.C. , y mae casgliad o ddiarhebion Cymraeg ( 1714 ) a wnaethpwyd ganddo yn Llanst. MS. 20 . Yr oedd yn gyfaill i Moses Williams [q.v.] a bu'n gohebu ag ef ynghylch bwriad Williams i helaethu geiriadur John Davies o Fallwyd ; argraffwyd un o'i lythyrau yn Cambrian Register , ii, 536 — yn hwn ( 13 Mai 1714 ), ar ben cyfarwyddiadau i Moses Williams sut i fynd o gwmpas y gwaith, y mae ganddo sylwadau bachog ar ‘ddiogi’ cymrodyr Coleg Iesu , ac ar ffolineb ysgolion elusennol Saesneg yng Nghymru Gymraeg . Daeth llythyrau John Morgan at Moses Williams wedyn i law'r mathemategwr William Jones [q.v.] , ac felly y gwelodd Richard Morris hwy a'u copïo ( Morris Letters , i, 97, 106) — heddiw y maent yn Ll.G.C. ( Add. MS. 17 ); cafodd Richard hefyd gopi John Morgan o eiriadur John Davies gyda nodiadau Morgan arno ( Morris Letters , i, 180). Odid nad John Morgan a gyhoeddodd ( 1716 ) gyfieithiad dienw o ddarnau gan Tertwlian a Cyprian ; priodolir hwn iddo gan Moses Williams yn ei Repertorium (14, 24, a 31 yn adargraffiad 1912 Cymdeithas Lyfryddol Cymru ). Nid yw'n eglur beth a olygai William Morris ( Morris Letters , i, 115) wrth yr ‘abridgement’ y dywedid ei fod yn waith ‘ Siôn Morgan '; efallai mai'r Egwyddorion o Sylfeini'r Grefydd Gristnogol wedi eu crynhoi allan o'r Catecism — os felly, dyma enghraifft gynnar o'r cymysgu mynych rhwng John Morgan , Matching , a'i gyfenw John Morgan o Aberconwy (gw. yr ysgrif o flaen hon). Oblegid yr unig lyfr arall y gwyddom iddo'i gyhoeddi yw ei glasur gwych, Myfyrdodau Bucheddol ar y Pedwar Peth Diweddaf , 1714 (dyddiwyd ei ragymadrodd ar 6 Mai ), gyda chyflwyniad i'w hen blwyfolion yn Llanfyllin , ac englynion marwnad i Edward Lhuyd . Bu hwn yn llyfr haeddiannol boblogaidd — y mae pump o argraffiadau diweddarach ohono.

Ffynonellau:

  • Saunders Lewis yn Y Llenor , i;
  • gwybodaeth gan ficer Matching;
  • a'r cyfeiriadau a roddwyd uchod.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

MORGAN , JOHN ( Matchin ; Bywg. , 609)

Nid at Repertorium Moses Williams , y mae'r cyfeiriad, ond at ei Restr (adargr. 1912 ). Gw. bellach ysgrif A. D. Carr , Cylch. Cymd. Hanes Sir Feirionnydd Cyf. V. Rhan II, 1966 .

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54