Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , DAVID THOMAS ( c. 1695 - 1746 ), ‘Jacobite' ;

mab Thomas a Dorothy Morgan , y tad yn ail fab William Morgan , Coed-y-gorres , a'r fam yn ferch David Mathew , Llandaf , ac ŵyres Syr Edmund Stradling , S. Donat's . Trwy ei fam yr oedd, felly, yn perthyn i deuluoedd tiriog amlwg sir Forgannwg ; trwy ei dad yr oedd, efallai, yn perthyn i Forganiaid Tredegar . Disgrifir ef ‘o Benygraig ’ (gerllaw Quakers Yard ), ym mhlwyf Merthyr Tydfil , eiddo a etifeddodd, y mae'n debyg, trwy ei fam. Ni wyddys le na dyddiad ei eni; pan oedd yn sefyll ei brawf yn 1746 dywedid ei fod ‘tua 51.’ Ymddengys ei fod yn byw yn Llundain , yn briod, a chanddo ferch o'r enw Mary . Yr oedd ganddo eiddo yn Shoreditch , a ddaeth iddo, hwyrach, ar ei briodas. Ysgrifennodd gryn lawer o farddoniaeth ac y mae peth ohoni wedi ei gadw hyd heddiw. Yr oedd yn fargyfreithiwr ; y mae ganddo un ddychangerdd yn disgrifio'r barnwyr Carter a Proctor yng nghylchdaith Brycheiniog y Sesiwn Fawr sydd efallai yn awgrymu ei fod yn ymarfer yn y gylchdaith honno. Ac eto dywed amdano'i hun: ‘ As one bred to the law, I confess that I never pretended to much knowledge that way .’ Yr oedd Morgan yn Uchel Eglwyswr ac yn aelod gweithgar o ‘ The Independent Electors of Westminster ,’ clwb yn ymlynu wrth y Stiwartiaid . Ym mis Tachwedd 1745 aeth o Benygraig i Spetchley , gerllaw Worcester , lle y cyfarfu â William Vaughan , Courtfield . Cydymdeithiasant trwy swydd Stafford i Leigh yn Lancashire ac ymlaen i Preston , lle'r ymunasant â'r ‘ Ymhonnwr Ieuanc ’ (‘ The Young Pretender ’). Rhoddwyd i Morgan swydd o ymddiriedaeth yn llu'r gwrthryfelwyr ac adnabyddid ef wrth yr enw ‘ The Prince's Counsellor .’ Wedi cyrraedd Manceinion bu'n cynorthwyo i godi'r ‘ Manchester Regiment ’ a chynigiwyd iddo ofal y llu hwnnw eithr gwrthododd am nad ydoedd yn ŵr milwrol. (Serch hynny, pan oedd ar ei brawf dywedodd ‘ [that he had] served the crown of England in two campaigns with some reputation ’). Pan oeddid yn symud ymlaen trwy Loegr yr oedd yn brysur yn goruchwylio'r gwaith o chwilio am offer rhyfel . Pan oedd y tywysog yn encilio o Derby aeth Morgan gydag ef am un diwrnod cyn belled ag Ashbourne ; yno gadawodd y fyddin ac yn fuan iawn cymerwyd ef i'r ddalfa yn Stone . Pan ddaliwyd ef, dywedodd y bwriedid ymdaith trwy Warwick i Rydychen ac y byddai i'r myfyrwyr ymuno â'r tywysog yno, a thrwy hynny beri i'w teuluoedd ymuno i'w bleidio; y mae'n eithaf posibl mai dyna oedd cyngor Morgan yn y trafodaethau brwd a gafwyd cyn i'r tywysog benderfynu troi yn ei ôl. Cadwyd Morgan yng ngharchar Newgate yn Llundain hyd y cafodd ei brofi a'i gondemnio ar 22 Gorffennaf 1746 . Wyth niwrnod wedi hynny rhoddwyd ef i farwolaeth ar Kennington Common — gyda'r holl farbareiddiwch a oedd yn arferol pan leddid dyn oblegid teyrnfradwriaeth. Ceir ei gred wleidyddol wedi ei hysgrifennu ar bapur a roes ef ei hunan i siryf Surrey cyn iddo gael ei ladd; argraffwyd y gred hon gan William Llewellin yn ei erthygl ef ar Morgan .

Ffynonellau:

  • T. B. Howells , A Complete Collection of State Trials… , 1816–98 , xviii (1816);
  • William Llewellin , ‘David Morgan the Welsh Jacobite,’ Cambrian Journal , chwe chyfrol, 1854–64 , 1861 (adargraffwyd 1862);
  • J. Arthur Price , ‘Suffering for the White Rose,’ Wales, a National Magazine for the English speaking parts of Wales , 1895 ;
  • ibid., ‘Sidelights on Welsh Jacobitism,’ Y Cymmrodor , 1901 ;
  • H. M. Vaughan , ‘Welsh Jacobitism,’ Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1920-1 ;
  • L. Eardley Simpson , Derby and the '45 , 1933 , 1933 .

Awdur:

Yr Athro Emeritus David Williams, D.Litt., (1900-78), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54