Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , THOMAS ( 1720 - 1799 ), gweinidog gyda'r Annibynwyr ;

g. 7 Ionawr 1720 yn y Dyffryn Uchaf gerllaw'r Groeswen , Eglwysilan — yr oedd ganddo yn 1783 frawd, Morgan Thomas , yn byw yng Ngwerngerwn , Pontypridd . Argyhoeddwyd ef gan Howel Harris yn 1738 neu 1739 ; bu ganddo feddwl mawr o Harris byth wedyn, ac am rai blynyddoedd cyfeillachai â Methodistiaid ei fro, megis John Belcher [q.v.] a Thomas Williams [q.v.] o Eglwysilan . Ymaelododd ( 1739 ) yn eglwys Annibynnol Watford , a dechreuodd bregethu ; gwyddom iddo bregethu ym Meirin yng Ngwynllŵg (‘ Marshfield ’) ym Mehefin 1741 . Ym Medi 1741 , braidd yn nannedd y Calfin pybyr Edmund Jones [q.v.] , aeth i'r ysgol ym Mhentwyn a gedwid gan Samuel Jones , gweinidog capel Seion , Llanddarog ; ond yn Ionawr 1743 aeth i ysgol ramadeg Samuel Thomas [q.v.] yng Nghaerfyrddin ; ac ar 19 Hydref derbyniwyd ef i'r academi a ailagorwyd yno gan Evan Davies [q.v.] a Samuel Thomas . Rhydd ei ddyddlyfrau ddarlun byw o'r academi; yr oedd Morgan yn weithiwr dygn, a thyfodd yn ysgolhaig sownd; daeth yn gyfaill mawr i Evan Davies ond ni theimlai unrhyw agosrwydd at Samuel Thomas . Yr oedd eto'n Fethodist , yn gwibio i wrando ar Harris a Rowland , Howell Davies a Williams Pantycelyn , pan ddigwyddai iddynt fod yn y cyffiniau. Ond cryfhai'r duedd feirniadol ynddo, a chanfyddai wendidau ym mhregethau Pantycelyn a hyd yn oed Rowland ; a chyfeillachai fwyfwy â Philip Pugh [q.v.] a Christmas Samuel [q.v.] ; nid gormod yw dweud ei fod wedi cefnu ar Fethodistiaeth erbyn diwedd ei dymor yng Nghaerfyrddin . Ond er inni gofio ei gyfeillgarwch â'i gydfyfyriwr David Lloyd [q.v.] o Lwynrhydowen , ni ellir cytuno â Walter J. Evans mai Armin oedd; bu'n Isel-Galfin hyd ddiwedd ei oes. Tecach yw dywedyd mai tymheredd (a chymedroldeb) ysgolhaig a orfu arno; yr oedd yn ddarllenwr eang, a sgrifennai 'n fynych, rhwng 1745 a 1765 , i'r Gentleman's Magazine .

Ar 25 Mehefin 1746 urddwyd ef yn weinidog i eglwys fawr a changhennog Henllan Amgoed , a bu'n hapus a llwyddiannus yno; ond annigonol iawn oedd ei gyflog, ac er gwario cynhysgaeth ei wraig (priododd yn 1750 , gw. isod) ar gadw fferm , prin y gallodd gydio deupen y llinyn. Yn Nhalacharn yr oedd yn byw o 1752 ymlaen. Bu'n cydymgais ( 1757 ) â David Jardine [q.v.] am academi newydd y Fenni , ac yn 1759 ceisiodd y blaid Galfinaidd ei gael yn athro yng Nghaerfyrddin yn hytrach na Jenkin Jenkins [q.v.] — dau brawf gweddol dda nad oedd yn Armin . Yn Ebrill 1760 , ‘ because I cannot maintain my family ,’ symudodd i Delph (Yorks) , lle y cafodd drafferth gan Uchel-Galfiniaid ; ac oddi yno yn 1763 i Morley , Leeds — yno, Methodistiaid a'i poenai. Yr oedd wedi hanner addo, yn 1763 , gymryd bugeiliaeth eglwys Pwllheli (hen eglwys ei dad-yng-nghyfraith), ond tynnodd ei addewid yn ôl — gwrthododd hefyd wahoddiad i Benybont-ar-Ogwr . Gwahoddwyd ef yn daer (ond yn ofer) yn 1766 i ddychwelyd i Henllan ; soniwyd yn 1777 am iddo fod yn gyd-athro â Jenkins yng Nghaerfyrddin , ac yn 1779 am iddo gymryd lle Jenkins , ond bu'n ddigon doeth i wrthod. Parlyswyd ef yn 1795 , ac ymddeolodd; bu f. ym Morley 2 Gorffennaf 1799 . Gyda dyddlyfrau Edmund Jones (ac efallai'n fwy felly na hwy), papurau a dyddlyfrau Thomas Morgan , sy'n awr yn Ll.G.C. , yw'r ffynhonnell werthfawrocaf ar hanes Annibyniaeth Cymru yn ail hanner y 18fed g. , a'i hymwneud â Methodistiaeth .

Bu Thomas Morgan yn briod ddwywaith: (1) â Sarah , ferch ieuengaf Daniel Phillips [q.v.] o Bwllheli ; bu hi f. 18 Medi 1764 — merch o'r Bala , gyda llaw, a gadwai dŷ Morgan yn ei weddwdod; (2) yn 1768 , â Margaret , gweddw'r Lewis Phillips a fu'n weinidog cynorthwyol ( 1748-68 ) iddo yn Henllan ; bu hi f. yn 1786 .

Ffynonellau:

  • NLW MSS 5453-9;
  • Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru , iii, 341-3, 360-1;
  • Thomas Rees , ‘Thomas Morgan a'i Amserau’ yn Y Beiriniad , (1) 1859–71; (2) 1911–19 , ii (1861) a iii;
  • Y Cofiadur , 1923 , 9-21;
  • Cylchgrawn Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd , xvii, rhifyn 3;
  • A History of Carmarthenshire , ii (mynegai).


Mab iddo ef oedd THOMAS MORGAN ( 1752 - 1821 ), llyfrgellydd llyfrgell y Dr. Daniel Williams ; g. yn Nhalacharn 26 Rhagfyr 1752 . Addysgwyd ef yn ysgol ramadeg Leeds ac yn academi Hoxton ; a bu'n weinidog yn Abingdon ac wedyn mewn eglwysi yn Llundain . Yn bur amlwg, nid oedd yn Galfin . Bu'n aelod o'r Bwrdd Presbyteraidd o 1777 hyd 1799 . Yn 1804 , penodwyd ef yn llyfrgellydd y Dr. Williams , a bu f. yn ei swydd, yn 1821 — ar 2 Chwefror , meddai Jeremy , ond ar 21 Gorffennaf , meddai'r marw-goffa yn y Monthly Repository . Yr oedd ganddo radd LL.D. — o ba brifysgol, ni ddywedir. Yr oedd yn un o awduron y General Biography a olygwyd gan John Aikin (gw. y D.N.B. ar Aikin ).

Ffynonellau:

  • Monthly Repository , 1821 , 492;
  • W. D. Jeremy , The Presbyterian Fund and Dr. Williams' Trust , 1885 (mynegai).

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54