Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORGAN , THOMAS ( 1737 - 1813 ), gweinidog Undodaidd .

Ganwyd 2 Tach. 1737 ym mhlwyf Llannon , sir Gaerfyrddin . Ychydig dros ben a wyddys am ei yrfa yn 30 mlynedd cyntaf ei fywyd, ac y mae'r hanes a adroddir gan William Williams (‘ Carw Coch ’) yn ei Weddillion Llenyddol (68-86) yn anghyson ag ef ei hunan ac â ffeithiau hysbys. Ysgolfeistr a gwehydd oedd Thomas Morgan ar y cyntaf; yr oedd iddo hefyd gryn enw fel llysieuegwr a meddyg gwlad , a dywedir mai ef oedd un o'r rhai cyntaf i fuch-frechu ym Morgannwg . Credai Walter J. Evans ( Yr Ymofynydd , 1900 ) mai ef oedd y Thomas Morgan a fu yn academi Caerfyrddin o ganol 1769 hyd ganol 1772 ; nid ymddengys hynny'n anghredadwy, ond dylid cofio nad oes gennym ond yr enw noeth, ‘ Thomas Morgan ,’ heb unrhyw awgrym o hanes blaenorol y gwr hwnnw, yn llyfr cyfrifon y Bwrdd Presbyteraidd (y mae llyfr cofnodion y Bwrdd , a fuasai wedi rhoi manylion, ar goll am y cyfnod hwnnw); heblaw hynny, yr oedd y myfyriwr hwnnw'n derbyn grantiau, ac yr oedd rheol yn gwrthod y rheini i ddyn dros 23 oed. Ar y llaw arall, yr oedd Jenkin Jenkins , athro'r academi , yn bresennol pan urddwyd Thomas Morgan yn weinidog Blaengwrach , 1 Gorffennaf 1772 , ac y mae'r dyddiadau hefyd yn ffitio'n dda. Yr oedd y gynulleidfa honno bellach wedi hen gefnu ar ei Chalfiniaeth , ac yn Ariaidd , a gwyddom fod Morgan ei hunan yn Undodwr erbyn 1802 beth bynnag, oblegid yr oedd yn aelod o ‘ Gymdeithas Ddwyfundodaidd Deheudir Cymru ’ y pryd hwnnw. Cadwai ysgol ym Mlaengwrach . Parlyswyd ef yn 1809 ; yn 1810 aeth i fyw gyda pherthynas gerllaw Pontardawe ; bu f. yno 17 Hydref 1813 , a'i gladdu ym mynwent capel Undodaidd y Gellionnen . Yn ôl ei goflech, yr oedd yn 76 oed.

Ffynonellau:

  • D. Rhys Phillips , The Hist. of the Vale of Neath , Abertawe, 1925 , 144;
  • Yr Ymofynnydd , Ebrill 1931 ;
  • Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1946-7 , 127-8;
  • a'r cyfeiriadau uchod.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54