Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORTIMER , ROGER de ( 1256? - 1326 ), arglwydd y Waun (Chirk) ;

trydydd mab Roger de Mortimer , chweched barwn Wigmore , a Matilda , ferch William de Braose . Cysylltwyd ef gyntaf â'r Waun yn 1282 , pan roddwyd iddo diroedd Llywelyn Fychan , yn cynnwys yr ardal o amgylch y Waun . Effaith y rhodd hon oedd creu arglwyddiaeth newydd ar y Gororau . Galwyd arno i chwarae rhan amlwg yn yr ymgyrch yn erbyn gwrthryfel Rhys ap Maredudd , arglwydd Ystrad Tywi , 1287-8 . Yng Ngorffennaf 1287 archwyd iddo ddanfon 400 o wŷr traed, ac yn Nhachwedd 1287 a 1288 gorfu iddo eto weithredu yn erbyn y gwrthryfelwr . Tua diwedd teyrnasiad Edward I tynnodd arno lid y brenin , a syrthiodd i anfri am dipyn. Pan goronwyd Edward II , fodd bynnag, ailenillodd ffafr, a rhoddwyd iddo diroedd lawer, a'i godi i safle swyddogol uchel. Yn Chwefror 1309/10 rhoddwyd cestyll Blaenllyfni a Bwlch-y-ddinas ym Mrycheiniog iddo, tra rhyngai fodd y brenin , ac, yn Nhachwedd 1310 , am ei oes. Ar 15 Ionawr 1307/8 , apwyntiwyd ef yn ustus dros Gymru gyfan, tra rhyngai fodd y brenin , a daliodd y swydd hon hyd 19 Chwefror 1314/5 , pan ddilynwyd ef gan John de Grey yng Ngogledd Cymru a William Martyn yng Ngorllewin a De Cymru . Ar 23 Tachwedd 1316 , fodd bynnag, ailroddwyd swydd ustus Gogledd Cymru iddo, tra rhyngai fodd y brenin , ac ar 7 Hydref yn y flwyddyn ddilynol gwnaed ef yn ustus Gogledd a De Cymru am ei oes. Yn ystod y cyfnod hwn, daliodd hefyd, am ysbeidiau, swydd ustus esgobaeth Tyddewi , gan amlaf yn ei ddwylo'i hun, ond unwaith mewn cysylltiad â Robert de Malleye . Rhwng 1307 a 1320 , drwy ei nerth ef ei hun, a'i nai Roger o Wigmore , gwnaed y teulu yn un o'r cryfaf yn y wlad. Yn 1321 ymunodd yr ewythr a'r nai â iarll Henffordd yng nghweryl hwnnw â Hugh le Despenser ynglŷn â meddiannu Gŵyr , Morgannwg . Ymladdasant yn llwyddiannus yn Ne Cymru , ond wedi iddynt gymryd arfau yn erbyn y brenin , gorchfygwyd hwy yn Amwythig , 22 Ionawr 1321/2 . Collasai Roger o'r Waun ei swydd fel ustus Cymru ar 5 Ionawr 1321/2 , ac yn awr carcharwyd ef yn Nhŵr Llundain ’ lle bu f. Awst 1326 .

Ffynonellau:

  • Calendar of Patent Rolls . Record Publication, 1891 ff ;
  • Calendar of Fine Rolls , Record Publication ;
  • Calendar of Chancery RollsWelsh Rolls —(ii) . Record Publication, 1912 ;
  • Rotuli Parliamentorum . Record Publication, 1771–1832 ;
  • G. P. Jones , Extent of Chirkland (1391-1393) [attributed to Robert Eggerley] , Lerpwl, 1933 ;
  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • The Complete Peerage , 1910–40 ;
  • M. Mahler , A History of Chirk Castle and Chirkland with a chapter on Offa's Dyke , Llundain, 1912 ;
  • Transactions of the Royal Historical Society , 1875 ff , 1915 ;
  • W. H. Waters , Edwardian Settlement of N. Wales in its Administrative and Legal Aspects (1284-1343) , Caerdydd, 1935 ;
  • J. E. Morris , The Welsh Wars of Edward I a contribution to mediaeval military history, based on original documents , Rhydychen, 1901 ;
  • T. F. Tout , The place of the reign of Edward II in English history ; Based upon the ford lectures delivered in the University of Oxford in 1913 , Manceinion, 1914 ;
  • B. P. Evans , ‘The Mortimer Family’ (traethawd Ph.D., Prifysgol Cymru, yn Ll.G.C.).

Awdur:

Griffith Milwyn Griffiths, M.A., Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54