Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORTIMER , ROGER de ( 1374 - 1398 ), y chweched Rhosier o'r teulu, y 4ydd iarll y Mars (‘March’) , a'r 4ydd iarll Wlster ;

g. ym Mrynbuga 11 Ebrill 1374 , yn fab i Edmund de Mortimer (gw. yr ysgrif ar deulu Mortimer ) a'i wraig Philippa ferch Lewnel ( Lionel ) dug Clarens (ail fab y brenin Edward III — y mae'r briodas yn bwysig, gan mai drwyddi hi yr hawliai ei disgynyddion y flaenoriaeth ar deulu ‘ Lancaster ,’ disgynyddion trydydd mab y brenin hwnnw). Bu farw rhieni Rhosier pan nad oedd ef ond plentyn, ac felly bu ei stadau dan warchodaeth faith a gofalus; pan ddaeth i'w oed ( 1393 ) yr oedd yn oludog dros ben: ‘ mawr yw'r cefn, mwy yw'r cyfoeth ,’ meddai Iolo Goch [q.v.] amdano — y ‘cefn’ o 40,000 morc o arian, a'r ‘cyfoeth’ o diroedd eang, gan gynnwys (ymhlith tiroedd eraill) arglwyddiaethau Brynbuga a Chaerlleon-ar-Wysg a Dinbych yng Nghymru , a Wigmor a Llwydlo ar y Goror . Ymhelaetha'r croniclydd Adam Usk [q.v.] (gŵr a oedd dan ddyled i'r Mortimeriaid ) ar ei olud a'i ysblander, a disgrifir ef gan fwy nag un tyst fel dyn hynod ddewr, hael, a rhadlon, ond gyda hynny llac ei fuchedd. Gan fod Rhisiart II yn ddiblant, yr oedd y gydymgais am ei orsedd ar ei ôl eisoes yn corddi rhwng disgynyddion eraill Edward III , a chymerth Rhisiart gam pwysig yn 1385 pan gydnabu Rosier Mortimer fel ei aer, a'i urddo'n farchog yn 1390 ; yn 1397 enwodd ef hefyd yn ddirprwy ar holl Iwerddon . Efallai mai hyn fu achlysur cywydd Iolo Goch iddo — yr oedd Iolo , ac yntau'n ddyn o ochrau Dinbych , yn un o'i ddeiliaid. Ymollwng y bardd i ganmol ei bennaeth am ei ragoriaethau a'i feddiannau. A rhydd bwyslais mawr hefyd ar ei gysylltiadau Cymreig . Nid yn unig y mae Rhosier yn aer coron Lloegr — yn ‘ŵyr Syr Lewnel ’ ac yn ‘ail rhyswr yn ôl Rhisiart ’ — ond hefyd, pan ddaw'r adeg, ‘coronir câr i Wynedd ’; y mae ganddo hawl i ‘dalaith Aberffraw ,’ ac y mae'n hen bryd iddo ddyfod i ‘ Gymru , lle rhyglyddi glod.’ Ys gwir ei bod hi'n gofyn cryn ddychymyg i edrych ar Rosier fel etifedd Aberffraw , ar sail priodas, mor bell yn ôl â 1230 , rhwng Gwladus Ddu , ferch Llywelyn Fawr , a Ralph de Mortimer ; ond yr oedd yr edefyn main hwn yn ddigon da i'w wau i mewn i bropaganda yr oedd iddo gadarnach defnydd. Y mae'n bwysig inni gofio mai ymhell iawn ar ôl hyn y digwyddodd y ddamwain ramantus a gysylltodd Duduriaid Penmynydd (prif noddwyr Iolo ei hunan) â ffawd teulu ‘ Lancaster ’; ar y pryd, nid oedd arlliw o gydymgais yn 1385 rhwng Penmynydd a Mortimer , ac i aer cydnabyddedig Rhisiart (cyn- dywysog Cymru ac olynydd Edward III — yntau'n wrthrych cywydd, gynt, gan Iolo ) yr oedd gwrogaeth ‘hil Ednyfed ,’ arweinyddion swyddogaeth Gymreig y Dywysogaeth, yn naturiol ddyledus. Eithr ni ddaeth dim o freuddwydion Rhosier , nac o freuddwydion Iolo ar ei ran. Oerodd y carueiddiwch rhwng y brenin ac yntau — y mae'n anodd bod yn sicr beth oedd ei safle yn y cynllwynio annelwig a gronnai yn llys Rhisiart . Ond sut bynnag, lladdwyd ef mewn ysgarmes yn Kells (Iwerddon) , 15 Awst 1398 ; holltwyd ei gorff yn ddarnau, ond fe'u casglwyd ynghyd i'w claddu ym meddrod ei deulu yn Wigmor . Eto, gellir canfod wedyn ryw ddisgwyliad yng Nghymru y dewisai Rhisiart ei aer o'r teulu hwn; ac fe all yn hawdd fod y disgwyliad hwn yn un o amryfal achosion y rhyfel a gymerth arno, pan ddaeth, enw Owain Glyndŵr ; unwaith eto, nid oedd mewn golwg, ar y pryd, unrhyw reswm i deulu canghennog Penmynydd ochri gyda Harri IV , treisiwr ‘hawl’ y Mortimeriaid ; ac yn wir, credai llawer yng Nghymru fod Rhisiart II eto'n fyw ( E.H.R. , xxxii, 560; Lloyd , Owen Glendower , 28, 53, 69).

Ffynonellau:

  • Chronicon Adae de Usk. A.D. 1377–1404 , 1876, 1904 ;
  • Cywyddau Iolo Goch ac Eraill, 1350–1450 (gol. H. Lewis );
  • Oxford Dictionary of National Biography (gan T. F. Tout ).

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54