Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



MORYS , HUW (‘ Eos Ceiriog ’; 1622 - 1709 ), bardd ;

ail fab Morris ap John ap John ab Ednyfed o'r Hafodgynfor ym mhlwyf Llangollen , sir Ddinbych . Er iddo dreulio'r rhan helaethaf o'i oes faith ym Mhontymeibion ym mhlwyf Llansilin , fe ymddengys nad yno y ganed Huw , eithr iddo symud yno gyda'i dad a gweddill y teulu tua 1647 . Gwyddom fod i'w daid, John ap John , diroedd yng nghymydau Rhiwlas a Hafodgynfor , pan briododd â Gwen , ferch Thomas ap Llywelyn ap John o'r Rhiwlas . Hyd y gwyddom, yr oedd gan y bardd ddau frawd, John yn hŷn nag ef (gydag ef y cartrefai Huw , hyd y gellir barnu), a Humphrey a oedd yn iau nag ef. Nid oes sicrwydd iddo dderbyn addysg well na'r cyffredin o fechgyn ei fro, er y mae'n bosibl iddo fynychu ysgol rad Croesoswallt neu ysgol ramadeg Rhuthyn am gyfnod. Mewn cerdd, ‘ Ar ofyn gostegion yn amser Cromwel ,’ cwyna oherwydd ei brentisio saith mlynedd i ‘ddysgu trad,’ ac fe ymddengys mai dyma'r unig dystiolaeth i gefnogi'r traddodiad am ei brentisio yn farcer yn y Gwaliau yn ardal Owrtwn , sir y Fflint . Dywedir iddo dorri ar ei brentisiaeth a dychwelyd adref i helpu ei dad hefo gwaith y fferm . Y mae'n sicr, fodd bynnag, iddo dderbyn nawdd uchelwyr cylch Llansilin . Sonia amdano'i hun yn derbyn nawdd Syr William Williams , Glasgoed ( ‘Llefarydd’ y Senedd ), Myddeltoniaid Castell y Waun , William Owen , Brogyntyn , ac eraill. Eglwyswr selog a Brenhinwr taer iawn fu Huw , yn dal swydd warden yn eglwys Llansilin , ac yn dwrdio ‘comiti Gwrecsam ’ ar yn ail â chanu clod y teulu brenhinol gydag arddeliad mawr. Osgôdd ef y driniaeth arw a gafodd Wiliam Phylip , Ardudwy [q.v.] , a Rowland Fychan , Gaer Gai [q.v.] , am iddo fod yn ochelgar ei feirniadaeth yn ystod cyfnod y Weriniaeth , gan ddefnyddio hen arfer beirdd y cerddi brud o roddi enwau anifeiliaid ar ei gymeriadau. Lluniodd Huw Morys ei gerddi i'w canu ar donau adnabyddus, ac wrth hynny daethant yn adnabyddus iawn trwy Gymru . Fe'i claddwyd 31 Awst 1709 wrth ystlys ddehau eglwys Llansilin . Ym mur yr eglwys uwchben ei fedd gosodwyd ffenestr liw ac arni ei englynion cyffes, ac un arall i'w goffáu ym mur ddwyreiniol yr eglwys. O flaen Pontymeibion codwyd cofgolofn arall. Canodd Huw Morys nifer o gywyddau yn ôl patrwm cywyddwyr y 15fed g. , ond ni pherthyn iddynt mo'r praffter na'r naws urddasol a geir yng ngweithiau clasurwyr fel Tudur Aled . Ei gamp ef oedd dwyn i fri fath newydd o ganu, sef canu rhydd acennog wedi ei gynganeddu. O ran ffurf a deunydd y mae'n aml yn nes at safonau'r cywyddau nag i'r corff o brydyddiaeth a elwir yn ganu rhydd, ac am hynny fe'i gelwir hyd heddiw yn ganu rhydd cynganeddol. Trwy odlau mewnol a chytseinedd fe gaed ar y cychwyn benillion cyfain yn llawn o gynganeddion sain. Datblygwyd hyn ymhellach hyd onid aeth pob pennill yn gywreinwaith mydryddol, a'i effaith seiniol yn bwysicach na'r ystyr. Canwyd marwnadau, cerddi serch, cerddi gofyn, a charolau Mai a'r Plygain ar y patrwm hwn, a chan mai ef (fe ymddengys) a roddodd fri (onid yn wir gychwyn) i'r math yma o brydyddu, fe'i gelwir yn aml yn ‘fath Huw Morys o ganu.’ Yr enwocaf o ddigon o'r cerddi hyn yw ‘ Marwnad Barbra Miltwn .’ Ysgrifennodd Huw Morys hefyd o leiaf ddwy anterliwt, sef ‘ Y Rhyfel Cartrefol ’ a ‘ Y Mab Afradlon ,’ ac y mae ar gael gopïau o gerddi sy'n awgrymu iddo lunio un anterliwt arall ar destun ‘ Y Cogiwr .’ Yn 1823 cyhoeddwyd casgliad o'i farddoniaeth yn ddwy gyfrol gan Walter Davies (‘ Gwallter Mechain ’) o dan y teitl Eos Ceiriog, sef casgliad o bêr ganiadau Huw Morus.… Ni chynnwys hwn ond y deuparth o'i waith a gadwyd mewn llawysgrifau, ac nid yw'r testun bob amser yn gywir wrth y llawysgrifau gorau — ac y mae un o'r rheini, sef Cwrtmawr MS. 224 (sydd yn awr yn Ll.G.C. ), gan mwyaf yn llawysgrif y bardd ei hun. Cyhoeddodd O. M. Edwards hefyd ddetholiad o'i waith yng ‘ Nghyfres y Fil .’

Ffynonellau:

  • Ymchwil bersonol.

Awdur:

Dr David Jenkins, C.B.E., M.A., D.Litt., (1912-2002), Penrhyn-coch, Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54