Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



NOWELL, THOMAS (1730?-1801) pennaeth S. Mary Hall ac athro hanes yn Rhydychen , mab i Cradock Nowell o Gaerdydd. Pwy bynnag oedd y Noweliaid, y mae'n sicr bod yr enw ‘Cradock’ yn eu cysylltu ag ardal y Notais ym Morgannwg; enwir mwy nag un ‘Cradok’ mewn ewyllys o blwyf Trenewydd Notais yn 1504, ac yr oedd yno rydd-ddeiliad o'r enw ‘Thomas Cradock’ yn 1634 (H. H. Knight, ‘An Account of Newton Nottage,’ yn Arch. Camb., 1853, 179, 246). Yn y 17eg g. gwystlwyd Cwrt Notais ei hunan gan y Lougheriaid i ryw William Jones, apothecari yng Nghaerdydd, ond yn 1777 gwerthwyd ef yn ôl i berchnogion Llandidwg ar y pryd (teulu Knight [q.v.]) gan ŵyr i'r William Jones hwn, Cradock Nowell (ibid., 256) — ai tad neu frawd i Thomas Nowell, nid yw'n hysbys. Y mae yn eglwys Trenewydd Notais goflech i weddw rhyw Cradock Nowell — benthyciodd R. D. Blackmore yr enw'n deitl i un o'i nofelau (Y Llenor, Hydref 1949).

Adroddir gyrfa Thomas Nowell yn y D.N.B. Aeth i Goleg Oriel yn 1746, ‘yn 16 oed’ meddai Foster (Alumni Oxon.); graddiodd yn 1749 (D.D. 1764); etholwyd ef yn gymrawd yn 1753 a daliodd amryw swyddau yn y coleg; penodwyd ef yn brifathro S. Mary Hall yn 1764, ac yn athro hanes yn y brifysgol yn 1771 — bu hefyd am beth amser yn ‘areithiwr’ y brifysgol. Bu f. 23 Medi 1801, ‘yn 73 oed’ meddid — fe welir nad yw hyn yn cytuno â chofnod ei ymaelodi. Yr oedd yn Dori rhonc, ac am hynny'n gymeradwy iawn gan Samuel Johnson. Yr oedd hefyd yn wrth-Fethodist cryf, a chymerth ran yn y ddadl yn erbyn Syr Rowland Hill pan ymosododd hwnnw (yn ei Pietas Oxoniensis, 1768 — cyfieithiad Cymraeg, Duwioldeb Rhydychain, 1769, o waith John Thomas o Lanfihangel-Aberbythych) ar awdurdodau'r brifysgol am alltudio chwech o fyfyrwyr Methodistaidd — gw. hanes yr helynt yn D. E. Jenkins, Thomas Charles, i, 64-6.

Llyfryddiaeth:

  • Enwyd y ffynonellau yn yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor.