Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



OWEN , ANEURIN ( 1792 - 1851 ), hanesydd ac ysgolhaig Cymreig a golygydd cyfreithiau Hywel Dda ;

g. 23 Gorffennaf 1792 yn Llundain , mab William Owen Pughe [q.v.] a'i wraig Elizabeth . Pan oedd y mab tuag 8 oed symudodd y teulu i blwyf Nantglyn , sir Ddinbych , lle yr etifeddodd y tad stad fechan (ac eiddo yn sir Feirionnydd hefyd) ar ôl perthynas iddo — y Parch. Rice Pughe . Er i Aneurin Owen gael ei anfon i Ysgol y Friars , Bangor , gan ei dad y derbyniodd ei addysg gan mwyaf — yr oedd ei dad am iddo dyfu i fyny yn hyddysg yn yr astudiaethau hanesyddol a llenyddol Cymreig yr oedd efe ei hunan yn cael ei gyfrif yn awdurdod arnynt erbyn hyn. Priododd, 1820 , Jane Lloyd , hithau o Nantglyn , a buont yn byw yn Tanygyrt , plwyf Nantglyn . Daeth yn un o gomisiynwyr cynorthwyol y degwm yn Lloegr a Chymru , wedyn yn gomisiynwr cynorthwyol Deddf y Tlodion , ac yn ddiweddarach yn un o gomisiynwyr cau tiroedd comin . Pan fu John Humffreys Parry [q.v.] f. ( 1825 ) rhoddwyd i Owen y gwaith o gwpláu yr hyn a gychwynasid gan hwnnw, sef paratoi argraffiad o gyfreithiau Hywel Dda a chasglu defnyddiau ar gyfer argraffiad o ‘ Brut y Tywysogion .’ Cyhoeddwyd y ‘cyfreithiau’ yn 1841Ancient Laws and Institutes of Wales; Comprising the Laws … by Howel the Good and Anomalous Laws … with an English Translation ( London , for the Commissioners on Public Records , dwy gyfrol). Fel y dengys Syr John E. Lloyd ( D.N.B. ), yr oedd hwn yn waith nodedig, oblegid y modd gofalus yr atgynhyrchwyd y llawysgrifau gan y golygydd a hefyd oherwydd iddo, a hynny am y waith gyntaf, wahaniaethu rhwng tair fersiwn — ‘dulliau’ Gwynedd , Dyfed , a Gwent — cyfraith wreiddiol Hywel . Nid ymddangosodd ‘ Brut y Tywysogion ’ hyd 1860 , h.y. naw mlynedd wedi marw Owen , ac ni chawsid mohono yn 1860 , efallai, oni buasai am achwynion a wnaethpwyd (gw. Arch. Camb. , III, v, 235) fod y defnyddiau yn cael eu gadael braidd yn aflêr yn y Public Record Office a'u bod at wasanaeth pobl a oedd yn eu defnyddio heb wneuthur y gydnabyddiaeth gwrtais. Pan gyhoeddwyd y ‘ Brut ’ o'r diwedd, dan olygiaeth John Williams ab Ithel ’ [q.v.] , gwelwyd na chrybwyllwyd o gwbl i Owen wneuthur y rhan helaethaf o'r gwaith golygyddol. Tair blynedd cyn i Owen farw ymddangosodd, yng nghyfres y ‘ Monumenta Historica Britannica ,’ y gyfran honno o'r ‘Brut’ sydd yn diweddu yn 1066 ; golygwyd hon gan Owen . Cyhoeddodd y ‘ Cambrian Archaeological Association ,’ yn 1863 , gopi a chyfieithiad a wnaethai Owen o ‘ Frut Gwent ’ (fel y'i gelwir) ynghyd â'r rhagymadrodd a baratoisai ef gyfer y ‘ Monumenta .’ Mewn cysylltiad â'r gweithiau a enwyd uchod, mynychodd llawer o lyfrgelloedd; gan ei fod yn fab i William Owen Pughe yr oedd iddo hefyd ddiddordeb yng nghynnwys llenyddol amryw o'r llawysgrifau a welodd. Dywedwyd amdano fod yr hyn y llwyddodd i'w wneuthur yn atgof o waith Edward Lhuyd [q.v.] , mewn mwy nag un ystyr. Megis y gwnaethai Lhuyd , felly hefyd fe baratodd Owen gatalogiau o lawysgrifau Cymreig a welsai. Cyhoeddwyd ei ‘ Catalogue of Welsh Manuscripts, etc., in North Wales ’ yng nghyfrol ii, rhan iv, Transactions of the Cymmrodorion or Metropolitan Cambrian Institution ( London , 1843 ); cawsai'r catalog hwn y wobr gyntaf yn eisteddfod y Cymmrodorion a gynhaliwyd yn y Trallwng , 8 Medi 1824 . Rhoddwyd yr ail wobr i Angharad Llwyd [q.v.] am gatalog cyffelyb; cyhoeddasid hwnnw eisoes yn 1828 yng nghyfrol ii y Transactions — gw. llythyr (yn N.L.W. MS. 4857 ) a anfonodd Angharad Llwyd , 19 Ionawr 1831 , at Aneurin Owen ynghylch llawysgrif Gutyn Owain . Yr oedd i Aneurin Owen ddiddordeb dwfn ym mudiadau Cymreig ei gyfnod, yn enwedig yn yr eisteddfodau. Enillodd yn eisteddfod Biwmares , 1832 , y fedal arian a gynigid am draethawd ar ‘ Amaethyddiaeth ’; cyhoeddwyd hwn yn nhrafodion yr eisteddfod ac hefyd ar wahân — Traethawd Gwobrwyol … ar Amaethyddiaeth ( London , 1839 ). Bu f. 17 Gorffennaf 1851 yn Trosyparc , gerllaw Dinbych .

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales , i (‘Introduction,’ xxii — trafodaeth ar gatalogiau A. Owen o lawysgrifau Hengwrt);
  • NLW MSS 424, 1804, 1893, 1899 , 13263;
  • albwm William Owen Pughe , sef Llawysgrif Mysevin yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth) 30 yn LL.G.C.

Awdur:

Syr William Llewelyn Davies, M.A., LL.D., F.S.A. (1887-1952), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54