Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



POWEL , DAVID ( 1552? - 1598 ), clerigwr a hanesydd ;

g. tua 1552 , yn fab i Hywel ap Dafydd ap Gruffudd o Lantysilio a Bryneglwys yn Iâl — gw. yr ach, sy'n ymestyn yn ôl i Edwin ap Gronw o Degeingl , yn Powys Fadog , ii, 340. ‘Yn 16 oed,’ aeth i goleg anhysbys yn Rhydychen , ond pan sefydlwyd Coleg Iesu yno ( 1571 ) mudodd i hwnnw, a bernir ( Hardy , Jesus College , 41) mai ef oedd y cyntaf i raddio o'r Coleg, 3 Mawrth 1572/3 (graddiodd yn D.D. yn 1583 ). Eisoes cyn graddio, cafodd ficeriaeth Rhiwabon , 1570 ( Thomas , S. Asaph , iii, 286), a ficeriaeth Llanfyllin , 1571 (op. cit., ii, 234); newidiodd Llanfyllin am Feifod yn 1579 (op. cit., ii, 502 — gellid meddwl iddo ymddeol yn 1597 ); cafodd hefyd ddwy brebend olynol yn eglwys Llanelwy (op. cit., i, 350, 347); ac yn 1588/9 (op. cit., ii, 252) cafodd reithoraeth segur Llansantffraid-ym-Mechain . Enwir ef yn Chwefror 1587/8 fel un o unig dri ‘ phregethwresgobaeth Llanelwy . Y mae'n un o gynrychiolwyr pwysicaf y Dadeni Dysg yng Nghymru . Cydnebydd yr esgob Morgan help a gafodd ganddo i gyfieithu'r Beibl Cymraeg ; a thystia John Davies o Fallwyd (a'i fab ef ei hunan, Daniel Powel ) fod yn ei fwriad gyhoeddi geiriadur Cymraeg ; gw. y nodyn ar Daniel Powel isod.

Eithr fel hanesydd y gwnaeth ei enw. Fis Medi 1583 gofynnwyd iddo (gan Syr Henry Sidney , llywydd Cyngor y Goror , y daeth wedyn yn gaplan iddo) baratoi i'r wasg gyfieithiad Humphrey Llwyd [q.v.] o Frut y Tywysogion — yr oedd Llwyd wedi cyfieithu o lawysgrif a ddibennai yn 1270 , ond wedi chwanegu atodiad hyd at 1295 . Ond yr oedd yr Historie of Cambria, now called Wales a ddug Powel allan yn 1584 yn helaethach o lawer; yng ngeiriau ei wynebddalen, yr oedd yn ‘ corrected, augmented, and continued, out of records and best approved authors ,’ ac yn y rhagymadrodd y mae rhestr o'r awduron a ddefnyddiwyd ac o wŷr a fu'n gymorth i Powel , megis William Cecil ( arglwydd Burghley ) a ryddhaodd y ffordd iddo at recordiau swyddogol. Ar flaen y llyfr, argraffodd Powel gyfieithiad Llwyd o draethawd Lladin Syr John Price [q.v.] o Aberhonddu ar hen ranbarthau Cymru . Gwthiodd i mewn i gorff y ‘Brut’ chwanegiadau ganddo ef ei hunan a chan eraill, yn enwedig draethawd Syr Edward Stradling [q.v.] ar goncwest Normanaidd Morgannwg , a roddwyd i Powel gan Blanche Parry [q.v.] . Yn ddiwethaf, chwanegodd atodiad annigonol iawn hyd at 1584 . Bu'n ofalus i wahaniaethu (trwy ddefnyddio llythyren wahanol neu glustnodau) rhwng gwaith Llwyd a'r chwanegiadau. ‘Harddwyd’ y llyfr â darluniau (digrif braidd) o ‘hen dywysogion Cymru ’; ond dangosodd J. E. Lloyd a Victor Scholderer ( Cylch. Ll.G.C. , Haf 1943 , 15-8) mai blociau benthyg oedd y rhain — lluniau gwŷr hollol wahanol, o arg. 1577 o Chronicles Holinshed , llyfr hysbys fel un o ‘ffynonellau’ Shakespeare .

Y mae llyfr Powel yn bwysig dros ben yn ein ‘traddodiad’ o hanes Cymru . Naill ai yn ei ffurf wreiddiol (a adargraffwyd yn 1811 ), neu fynychaf yng nghyfaddasiad William Wynne [q.v.] (a gw. B.B.C.S. , 1932 , 153-9), arno ef i fesur mawr y dibynnodd pawb hyd John Edward Lloyd (yn 1911 ) am hanes y cyfnod hyd at 1282 . Sgrifenna Powel (ond nid Wynne ) yn fywiog, weithiau'n lliwgar. Ac er ei fod yn ymfalchïo yn yr uniad â Lloegr , ac yn tystio ‘ nad oes erbyn hyn wlad yn unman â gwell trefn arni na Chymru ,’ ac y byddai'n well fyth pe cai hi'r Beibl yn ei hiaith, eto nid yw'n serchus iawn at Saeson . Ai annaturiol, meddai, fu i'r Cymry gynt wrthsefyll y Saeson ? ‘ ai anufudd-dod yw amddiffyn eich pwrs rhag lladron? ’ Ymhelaetha ar draha arglwyddi'r Mers a swyddogion y Goron yng Nghymru . Nid oes ganddo fawr i'w ddweud wrth Owain Glyndŵr , ‘ who lived in a fool's paradise ,’ ac nad oedd ei ‘hawl’ i'r Dywysogaeth ond ‘ altogether frivolous ’ (nac yn wir fwy na thudalen o'i hanes), eithr y mae'n chwyrn iawn ar y deddfau a wnaethpwyd i gosbi'r Cymry am y gwrthryfel. Yn oes Elisabeth y sgrifennai, ac y mae'n mynd allan o'i ffordd i ddangos nad anturwr didras oedd Owain Tudur , eithr pendefig o hen hil. Eithr y mae'n ddiddorol sylwi nad ar deulu Penmynydd y seilia ef hawl ei frenhines a'i thad i Dywysogaeth Cymru . Aer Llywelyn Fawr , iddo ef, oedd Dafydd . Nid oedd Gruffydd a'i feibion Llywelyn a Dafydd , gellid meddwl, â gwir hawl ganddynt; felly ar farw Dafydd ap Llywelyn Fawr , ei etifedd oedd ei chwaer Gwladus Ddu a'i disgynyddion y Mortimeriaid [q.v.] ; ac nid trwy ei dad Harri VII yr etifeddodd Harri VIII (ac Elisabeth ) Dywysogaeth Cymru , eithr trwy ei fam, Elisabeth ( Mortimer ) o deulu Iorc .

Yn 1585 , cyhoeddodd Powel dri llyfr yn un gyfrol: (1) Historia Britannica Ponticus Virunnius (crynodeb o Sieffre o Fynwy ); (2) Itinerarium Cambriae a Descriptio Cambriae Gerallt Gymro , gyda chyfieithiad a nodiadau — dyma'r tro cyntaf i'r testun gael ei argraffu, ond bu gwladgarwch Powel yn drech na'i gydwybod, a gadawodd allan y rhannau sy'n adlewyrchu'n anffafriol ar Gymru ; (3) llythyr De Britannica Historia recte intelligenda . Bu f. ‘yn gynnar yn 1598 ’ meddai J. E. Lloyd yn ei ysgrif arno yn y D.N.B. , a chladdwyd yn Rhiwabon . Nid oes sail i'r dyb mai ef a sefydlodd ysgol ramadeg Rhiwabon .

O'i briodas ag Elisabeth , ferch Cynwrig o Farchwiail , cafodd dri mab.



Yr hynaf, lleygwr a oedd eto'n fyw yn 1620 , oedd DANIEL POWEL , sefydlydd teulu Poweliaid y Rhuddallt ( Powys Fadog , loc. cit.). Ef a argraffodd y Llyfr Plygain , 1612 , adarg. 1931 ; yn ei ragymadrodd sonia'n dyner am ei dad — am ei ofal dros Eglwys Dduw a'i ‘ boen a mawr-draul yn enwedig er mwyn ei wlad ’; a rhydd hanner-addewid i gyhoeddi ‘ Dictionari Cymreig, sef Trysor-eiriau fy nhad .’


Yr ail fab oedd SAMUEL POWEL ( 1570 - 1600 ), gŵr gradd o Goleg Iesu , Rhydychen , a fu yntau'n ficer Rhiwabon o 1598 hyd 1600 ( Thomas , S. Asaph , iii, 286).


Y trydydd oedd GABRIEL POWEL ( 1576 - 1611 ); cwbl Seisnig yw ei yrfa ef, ar wahân iddo ddal rheithoraeth segur Llansantffraid-ym-Mechain (fel ei dad o'i flaen), 1601-11 ( Thomas , S. Asaph , ii, 252); yn ôl Anthony Wood , yr oedd ‘ yn wyrth o ddysg ' — cyhoeddodd naw o lyfrau yn erbyn Pabyddiaeth a Phiwritaniaeth ; ac y mae ysgrif arno yn y D.N.B. gan Alexander Gordon .

Ffynonellau:

  • Enwyd y ffynonellau yng nghorff yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

POWEL , DAVID ( Bywg. , 724).

Gw. Cylch. Ll.G.C. XIII, 398, lle y dywed Yr Athro Melville Richards , ar sail gweithred trosglwyddo tir dyddiedig 26 Hyd. 1558 yn Ll.G.C. , y dylid rhoi blwyddyn geni Dr. Powel yn ôl o leiaf i 1540 .

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54