Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



PRYS , ELIS ( 1512? - 1595? ) (‘ Y Doctor Coch ’) o Blas Iolyn ;

ail fab Robert ap Rhys ab Meredydd o Blas Iolyn , Ysbyty Ifan , sir Ddinbych . Dywedir i'w daid Rhys ab Meredydd , neu Rhys Fawr , ymladd ar faes Bosworth ym mhlaid Harri VII . Yr oedd ei dad Robert ap Rhys yn un o gaplaniaid y llys brenhinol o dan cardinal Wolsey , a rhoddodd y brenin Harri VIII y cwbl o diroedd Dolgynwal iddo a rhan fawr o Benllyn , lle y sefydlodd ei fab, Cadwaladr , deulu Price , Rhiwlas [q.v.] ; brawd arall i Elis Prys oedd Thomas Vaughan o'r Pant Glas (gw. yr ysgrif ar y teulu) .

Ganed ef yn nechrau'r 16eg g. ac addysgwyd ef yng Nghaergrawnt , lle y derbyniodd radd Ll.B. yn 1533 , a D.C.L. yn 1534 , ac oddi wrth fantell goch ei radd gelwid ef ‘ Y Doctor Coch .’ Priododd Ellyw , merch Owen Pool o Landecwyn , Merionnydd , a bu iddo saith o blant, dau fab a phum merch; Thomas [q.v.] oedd y mab hynaf. Yn 1535 penodwyd ef gan Thomas Cromwell i ymweled â'r mynachdai yng Nghymru a chymerth ran flaenllaw mewn diddymu'r mynachdai . Yn 1538 gwnaeth Cromwell ef yn ddirprwywr cyffredinol esgobaeth Llanelwy , a chafodd reithoraeth Llangwm , Llandrillo yn Rhos , a Llanuwchllyn . Yn nheyrnasiad Mari ac Elisabeth ymroddodd i wasanaeth gwladol ; bu'n aelod seneddol dros Feirionnydd dair gwaith, a bu'n siryf Meirionnydd saith gwaith, yn siryf sir Ddinbych bedair gwaith, yn siryf Môn ddwy waith, a siryf Caernarfon unwaith, ac yn ‘ custos rotulorumMeirionnydd bron drwy oes Elizabeth . Bu hefyd yn aelod o gyngor y gororau . Yn 1561 gwnaed ef yn ganghellor Bangor a rhoddwyd rheithoraeth Llaniestyn iddo; yn Chwefror 1565 awgrymwyd ei wneud yn esgob Bangor , ond gwrthwynebai'r archesgob Parker gan nad oedd Prys nac offeiriad nac yn gymwys i fod felly. Yn 1560 cafodd gan y Goron faenor Tir Ifan yn cynnwys tiroedd yn Ysbyty Ifan a Phenmachno . Yr oedd yn gyfaill mawr i Robert Dudley , iarll Leicester , a phan roddodd Elizabeth arglwyddiaeth Dinbych yn anrheg i'r iarll yn 1564 , yr oedd Prys yn un o'i denantiaid, ac yn offeryn gormes yn ei law. Dywed Thomas Pennant amdano: ‘ a creature of the Earl of Leicester and devoted to all his bad designs .’ Byddai'n noddi'r beirdd , a'i enw ef yw y cyntaf ar restr ysgwieriaid yn y comisiwn a roddodd y frenhines Elisabeth i gynnal eisteddfod yng Nghaerwys yn 1567 . Gwnaeth ei ewyllys ar 3 Awst 1590 ; ychwanegwyd ati ar 4 Mai 1594 , a phrofwyd hi 24 Mai 1596 ; felly bu farw rhwng Mai 1594 a Mai 1596 . Mab iddo oedd y bardd Thomas Prys [q.v.] o Blas Iolyn .

Ffynonellau:

  • J. E. Griffith , Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families , 1914 , 204;
  • Cymru (O.M.E.) , ivii, 14-6;
  • Y Gwyddoniadur Cymreig , 1889–96 (ail arg.), viii, 468 ff;
  • Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru , 1870 , 851-2;
  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • Archaeologia Cambrensis (3edd gyfres), ii, 179; vi, 108;
  • T. Pennant , A Tour (Tours) in [North] Wales , ii, 89; iii, 140.

Awdur:

William Rowlands, M.A., Porthmadog

Atodiadau a chywiriadau:

PRYS , ELIS ( Bywg. , 758)

Bu f. 8 Hyd. 1594 . Gw. Plas Nantglyn MS. 1 yn Ll.G.C. , ac Arch. Camb. 1915 . t. 120. Ychwanegwyd at ei ewyllys ar y 6 (nid 4) Mai 1594 .

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54