Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



PRYSE (TEULU), Gogerddan , sir Aberteifi .

Y mae'r teulu hwn yn olrhain ei ach hyd Gwaethfoed , Arglwydd Ceredigion , etc. Efallai mai'r aelod cyntaf i'w gysylltu ei hun â rhan ogleddol y sir, h.y. â Gogerddan , ydoedd RHYS AP ( Burke Peerage , Baronetage , arg. 1936 ). Canwyd iddo ef gan rai o'r beirdd — e.e. Siôn Ceri , Huw Arwystli Mathew Brwmffild , a Lewis Môn ( N.L.W. Cwrtmawr MS. 12 ). Y mae ar gael (e.e. yn Cwrtmawr MS. 12 ) gywydd a ganodd Lewis Trefnant pan aeth DAFYDD LLWYD ar bererindod i Rufain ; ceir yn yr un llawysgrif gywydd gan Gutyn Coch Brydydd i Dafydd Llwyd a'i fab Rhys . Hen-ewythr Dafydd Llwyd , y mae'n debyg, ydoedd IEUAN AP , Glyn Aeron , gŵr bonheddig a bardd [q.v.] ; ef a bioedd Llyfr Gwyn Rhydderch ( Pen. MSS. 4 a 5 ) ar un adeg. (Ni wyddys ar hyn o bryd pa le y mae Llyfr Gwyrdd Gogerddan .)

Rhoddir ach y teulu i lawr hyd y flwyddyn 1588 gan Lewis Dwnn ( Visitations , i, 44-5, yr ach wedi ei seilio, y mae'n debyg, ar fanylion a gafwyd gan Thomas Jones , Fountain Gate , Tregaron ) [q.v.] ; gw. hefyd yr ach yn Pen. MS. 156 fel yr argreffir hi yn W. Wales Hist. Records , i, 3-4. Gan fod manylion am y cenedlaethau dilynol i'w cael yn T. Nicholas , Annals of … County Families of Wales , i, 207-9, llyfrau Burke a Debrett , a gweithiau eraill cyffelyb, nid oes eisiau manylu ar holl aelodau'r teulu na'i geinciau yn yr erthygl hon.

Yr oedd JOHN PRYSE , ŵyr Rhys ap Dafydd Llwyd a bargyfreithiwr , yn aelod o lys y goror a bu'n cynrychioli sir Aberteifi yn y Senedd ar wahanol adegau rhwng 1553 a 1572 . Profwyd ei ewyllys 7 Rhagfyr 1584 . Priododd Elizabeth , merch Syr Thomas Perrot , Haroldston , sir Benfro [q.v.] — gw. ‘ Cywydd i Siôn Prys o Ogerddan ’ (gyda chyfeiriadau at Elisabeth ) gan Owain Gwynedd yn N.L.W. Cwrtmawr MS. 12 . Mab i John ac Elizabeth Pryse oedd Syr RICHARD PRYSE (urddwyd yn farchog , 1603 ) a dderbyniwyd i'r Inner Temple ym mis Tachwedd 1584 . Bu Syr Richard Pryse yn siryf sir Aberteifi yn 1604 ac yn aelod seneddol drosti deirgwaith. Bu f. Chwefror 1622/3 , a dilynwyd ef gan ei fab Syr JOHN PRYSE , a dderbyniasid i'r Inner Temple Tachwedd 1608 ; ef oedd tad Syr RICHARD PRYSE (bu f. 1651 ), y barwnig (Gogerddan) 1af (cr. 1641 ). Bu Syr Richard Pryse yn aelod seneddol sir Aberteifi , 1646-8 . Priododd (1) Hester , merch Syr Hugh Myddelton , barwnig [q.v.] , a (2) Mary , gweddw Anthony Van Dyck , yr arlunydd enwog. Dilynwyd ef gan ei fab, Syr RICHARD PRYSE , yr ail farwnig , ac yntau gan ei frawd Syr THOMAS PRYSE , y 3ydd barwnig . Olynydd Syr Thomas (yn 1682 ) oedd ei nai, Syr CARBERY PRYSE (bu f. 1695 ), y 4ydd barwnig ; ceir ei hanes ef yn y D.N.B . Yn oedd ystod oes Syr Carbery Pryse , sef c. 1690 , darganfuwyd mwynau ar ran o'i stad — yn Bwlch yr Esgair Hir . Er i'r mwynfeydd ddyfod i gael eu galw ‘ The Welsh Potosi ’ darganfu Syr Carbery , am resymau a nodir yn y D.N.B. , a'r ffynonellau a enwir yno, nad oedd y cwmni a ffurfiasai ef i weithio'r mwynau i lwyddo cymaint ag a ddisgwylid, a phan fu ef f., yn 1695 , yr oedd y cwmni yn drwm mewn dyled. (Prynwyd cyfranddaliadau Syr Carbery ychydig yn ddiweddarach gan Syr Humphrey Mackworth [q.v.] .) Oblegid i Syr Carbery f. yn ddibriod daeth y farwnigiaeth i'w therfyn ac aeth y stad i EDWARD PRYSE ac, yn ddiweddarach, i LEWIS PRYSE ( 1684 - 1720 ), a fu'n aelod seneddol dros ei sir a thros fwrdeisdref Aberteifi . Priododd Lewis Pryse Ann , merch John Lloyd , Aberllefenni , eithr gan iddo f. heb adael mab aeth y stad i'w gefnder, THOMAS PRYSE , aelod seneddol dros sir Aberteifi , 1741-3 . Bu unig fab Thomas Pryse , JOHN PRYSE , yn cynrychioli sir Aberteifi a sir Feirionnydd yn y Senedd ; ynglŷn â John Pugh Pryse a'i fam, Maria Charlotte Prys ( Lloyd wedi hynny), gw. gatalog dogfennau Rhûg (gerllaw Corwen ) yn Ll.G.C. Bu John Pugh Pryse f. yn ddibriod, 13 Ionawr 1774 , a dilynwyd ef gan ei gefnder LEWIS PRYSE ( 1716 - 1779 ), New Woodstock , sir Oxford . Priododd ei ferch ef, MARGARET , ag Edward Loveden Loveden , Buscot , sir Berks ; hyn sydd yn cyfrif am bresenoldeb dogfennau o Buscot ymhlith cofysgrifau Gogerddan yn Ll.G.C. ( N.L.W. Annual report , 1948-9 ). Aer Margaret ( Pryse ) ac Edward Loveden Loveden oedd PRYSE PRYSE ( 1774 - 1849 ); ei ŵyr ef, Syr PRYSE PRYSE ( 1838 - 1906 ), oedd barwnig cyntaf y llinell bresennol (cr. 28 Gorffennaf 1866 ). Prynwyd Plas Gogerddan a rhan o'r stad gan Goleg Prifysgol Cymru , Aberystwyth , ym mis Awst 1950 .

Ffynonellau:

  • Enwyd y ffynonellau yn yr erthygl;
  • atynt ychwaneger Inner Temple Registers a W. R. Williams , The History of the Parliamentary Representation of Wales (1895) .

Awdur:

Syr William Llewelyn Davies, M.A., LL.D., F.S.A. (1887-1952), Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

PRYSE (TEULU), Gogerddan, Cer.

Dilynwyd Syr Pryse Pryse , barwnig ( 1838 - 1906 ) ( Bywg. , 761) gan dri o'i feibion: Edward ( 1862 - 1918 ); Lewes ( 1864 - 1946 ) a fu'n bennaf gyfrifol am ysgogi'r mudiad a sefydlodd Sioe Amaethyddol Frenhinol Cymru ; a George ( 1870 - 1948 ) a olynwyd gan ei unig fab Pryse Loveden Pryse Saunders (a anwyd 12 Tach. 1896 ), y pumed barwnig a'r olaf o'r llinach. Hyd yn oed cyn diwedd Rhyfel Byd I bu'n rhaid gwerthu darnau o'r ystad er mwyn talu dyledion ac oblygiadau teuluol cynyddol. Am ei fod yn ddi-etifedd a chyn hynny heb lawer o gyswllt â gogledd sir Aberteifi , ni chafodd hi'n anodd gwerthu'r plas a gweddill yr ystad o 3,839 acer i Goleg y Brifysgol Aberystwyth , i fod yn gartref i'r enwog Fridfa Blanhigion Cymru . Symudodd Syr Pryse i Glanrhydw , sir Gaerf. Bu f. mewn ysbyty yn Llundain , 5 Ion. 1962 .

Ffynonellau:

  • Ymchwil bersonol;
  • Who was who? .

Awdur:

Dr David Jenkins, C.B.E., M.A., D.Litt., (1912-2002), Penrhyn-coch, Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54