Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



REES, HENRY (1798-1869), gweinidog enwocaf y Methodistiaid Calfinaidd yn ei gyfnod; g. 15 Chwefror 1798 yn Chwibren Isaf, Llansannan, sir Ddinbych, mab hynaf David ac Ann Rees; brawd iau ydoedd William Rees (‘Gwilym Hiraethog’) [q.v.]. Bu yn yr ysgol yn Llansannan am dair blynedd, a bu'n gwasnaethu yn Syrior, fferm a berthynai i Thomas Jones [q.v.], Dinbych. Yn 1814 ymwelodd â'r Bala i geisio'r Geiriadur Ysgrythyrol gan Thomas Charles, ac yn nhŷ Charles cyfarfu hefyd â John Elias — yr unig dro i'r tri arweinydd enwog yma i'r Methodistiaid Calfinaidd gyfarfod.

Dechreuodd Henry Rees bregethu tua diwedd 1818, a phrofodd ar unwaith y meddai ddoniau nodedig o ddisglair yn y pulpud — gwrando arno'n pregethu a fu'r achos i John Jones, Talsarn, ei roddi ei hun i'r weinidogaeth. Bu yn ysgol T. Lloyd, Abergele, 1819-21. Yn 1820 derbyniwyd ef yn bregethwr. Yn 1821 aeth i Amwythig yn brentis o lyfr-rwymydd, a bu'n gwasnaethu'r eglwys Gymraeg yno ar y Suliau a chael bwyd, dillad, a llety yn gydnabyddiaeth. Y pryd hwn bu mewn ysgol yn Dorrington er mwyn ymberffeithio mewn Saesneg. Datblygodd yn bregethwr nodedig o ddifrif, galluog, ac effeithiol, a deuai galwadau'n ddi-dor iddo o bob rhan o Gymru. Pregethodd yn y gymdeithasfa yn y Bala yn 1822 ac wedi hynny'n rheolaidd, gydag ychydig eithriadau, yng nghyfarfodydd y gymdeithasia hyd ddiwedd ei oes. Ymroddodd i astudio gweithiau'r Piwritaniaid, yn enwedig eiddo'r Dr. John Owen. Ordeiniwyd ef yn y Bala ym Mehefin 1827. Priododd Mary Roberts, Amwythig, 20 Tachwedd 1830, a bu iddynt bedwar o blant. Bu tri o'r plant farw yn eu babandod, eithr tyfodd y bedwaredd Ann, i fyny ac ymbriododd â Richard Davies (1818-1896) [q.v.]. Symudodd i Lerpwl, Nadolig 1836, a gweinidogaethodd yno i'r Methodistiaid Calfinaidd a oedd ganddynt nifer o eglwysi. Yn ddiweddarach daeth i gysylltiad nes ag eglwys Chatham Street. Yn 1839 ymwelodd ag America. Yn 1843 cymerodd ran flaenllaw yn y gwrthwynebiad a oedd yng Nghymru i Fesur Addysg y flwyddyn honno. Yn 1857 bu yn yr Almaen yng nghyfarfod y Cynghrair Efengylaidd yn Berlin. Cydnabyddid ef ers llawer o amser bellach fel prif arweinydd y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghymru; bu'n llywydd cymdeithasfa'r gogledd yn 1855-6 a thrachefn yn 1867; ac yn 1864 penodwyd ef yn llywydd y gymanfa gyffredinol gyntaf. Gan lawer o bobl abl i farnu ystyrid ef y gweinidog mwyaf duwiolfrydig a'r pregethwr perffeithiaf a adnabuasent. Ysgrifennodd amryw erthyglau i'r Traethodydd a chylchgronau eraill. Cyhoeddwyd dwy gyfrol o'i bregethau. Bu f. yn Benarth, Dyffryn Conwy, 18 Chwefror 1869, a chladdwyd ef yn Llantysilio, Môn.

Llyfryddiaeth:

  • Owen Thomas, Cofiant Henry Rees;
  • eto, Cofiant John Jones, Talysarn, 922-38;
  • Y Gwyddoniadur, viii, 735-42;
  • Hughes, Hanes Meth. Cymru;
  • A. M. Davies, Life and Letters of Henry Rees;
  • Asaph (Em. W.);
  • Roger Edwards, yn Drys., Ebrill 1869;
  • W. Rees, yn Y Traethodydd, Gorffennaf 1856;
  • eto, Atgofion Mebyd a Ieuenctid;
  • eto, Rhyddweithiau, ii, 131-45;
  • eto, Cathlau Henaint, etc.

Awdur:

Y Parch. Griffith Wynne Griffith, B.D., (1883-1967), Marian Glas / Llanfair P.G., Sir Fôn