Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



RICHARDS , THOMAS ( c. 1710 - 1790 ), clerigwr a geiriadurwr .

Ni wyddys pa le y ganwyd ef, ond yn ôl cofnodion esgobaeth Tyddewi fe'i hurddwyd yn ddiacon yn 1733 ac yn offeiriad yn 1734 . Yna cafodd guradiaeth S. Ismael a Llansaint yn sir Gaerfyrddin , a bu yno hyd 1738 . Yna yn 1742 fe'i trwyddedwyd yn gurad parhaol yn Llangrallo a Llanbedr-ar-fynydd . Wedi hynny, yn 1777 , cafodd ficeriaeth Eglwysilan , ond ni bu'n byw yn y plwyf hwnnw. Yn Llangrallo yr arhosodd hyd ei farw yn 1790 . Bu'n briod ddwywaith, a cheir cofnodion am fedyddio ei blant yng nghofrestri Llangrallo . Cyhoeddodd ei lyfr cyntaf yn 1746 , sef cyfieithiad o lyfr Saesneg Philip Morant , Creulonderau ac Aerlidigaethau Eglwys Rufain . Yna aeth ati i gyfieithu gramadeg a geiriadur Cymraeg-Saesneg y Dr. John Davies yn Gymraeg , gan ychwanegu geiriau a welsai yng ngwaith Edward Lhuyd , yn argraffiad Wotton o gyfreithiau Hywel Dda ( 1730 ), ac mewn hen eirfâu, yn ogystal â llawer o eiriau a glywid yn nhafodiaith Morgannwg . Fe'i cyhoeddwyd yn 1753 , a daeth argraffiad arall allan yn 1759 . Wedi hynny bu'n ychwanegu ato, a chyhoeddwyd hysbysiad yn 1790 , ychydig fisoedd cyn ei farw, yn dywedyd fod y gwaith yn barod i'r wasg. Bu hefyd yn cydweithio â'i gymydog, y Dr. John Richards , rheithor y Coety , yn casglu defnyddiau at eiriadur Saesneg-Cymraeg , a bu'n diwygio geiriadur Saesneg-Cymraeg William Evans , 1771 , fel yr eglurir ar ddalendeitl yr ail argraffiad yn 1812 . Yr oedd yn gohebu â Richard Morris , a chafodd ei eiriadur gryn sylw gan y Morysiaid a hefyd gan Oronwy Owen , er bod yr olaf yn bur feirniadol ohono. Er hynny, cyflawnodd Thomas Richards gryn wasanaeth. O'r diwedd, cafodd llenorion Cymru na ddeallent Ladin gyfle i astudio gramadeg y Dr. John Davies , ac yr oedd y geiriadur yn rhoddi iddynt gyfle i ddeall geirfa'r cywyddwyr. Dyma lyfr a oedd wrth benelin y beirdd pan oeddynt yn cyfansoddi awdlau a chywyddau yn ail hanner y 18fed g. Ac ef oedd un o'r rhai a enynnodd ddiddordeb Iolo Morganwg yn llên Cymru , ac yn arbennig yng ngeirfa'r iaith. Yn ôl ei ewyllys, gadawodd ei lyfrau a'i lawysgrifau i Edward Thomas , ysgwïer Tre-groes ym mhlwyf Llangrallo . Ni wyddys pa beth a ddaeth ohonynt, ond mynnai Iolo mai yn y llawysgrifau hynny y darganfu amryw o'i ffugiadau, megis Brut Aberpergwm , a rhai o'r cywyddau a dadogodd ar Ddafydd ap Gwilym .

Yn ôl Cylch. Cym. Hanes M.C. xxxiv, 38, bu f. 20 Mawrth 1790 .

Ffynonellau:

  • G. J. Williams , Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad , 1926 , 168-9;
  • G. J. Williams , Traddodiad Llenyddol Morgannwg , 1948 , 300-9 .

Awdur:

Athro-Emeritus Griffith John Williams, M.A., (1892-1963), Gwaelod-y-garth, Caerdydd

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54