Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



SALESBURY , WILLIAM ( 1520? - 1584? ), ysgolhaig a phrif gyfieithydd y Testament Newydd Cymraeg cyntaf .

Uchelwr o waed ydoedd, yn ail fab i Ffwg ap Robert ap Tomas Salbri Hen , ac Annes , ferch Wiliam ap Gruffydd ap Robin o Gochwillan . Ganed ef yn Llansannan , ond treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn y Plas Isa , Llanrwst . Addysgwyd ef yn Rhydychen , a thebyg mai yno y cefnodd ar Eglwys Rufain a throi'n Brotestant . Priododd Catrin Llwyd , chwaer y Dr. Elis Prys , Plas Iolyn . Er i Syr John Wynn o Wedir ac eraill awgrymu iddo fyw hyd tua diwedd y ganrif, y mae'n lled sicr mai tua 1584 neu ychydig cyn hynny y bu farw.

Yr oedd dau brif gymhelliad y tu ôl i weithgarwch William Salesbury : awydd i roi'r Ysgrythur Lân o fewn cyrraedd y Cymry , ac awydd i gyflwyno dysg a gwybodaeth iddynt yn eu hiaith eu hunain. Ei gynnig cyntaf ar drosi'r Ysgrythurau i'r Gymraeg oedd y cyfieithiad o lithoedd gwasanaeth Cymun yr Eglwys a argraffodd yn 1551 dan y teitl Kynniver llith a ban . Dryswyd ei gynlluniau dros dro pan adferwyd y grefydd Gatholig Rufeinig dan y frenhines Mari ( 1553-8 ), ond yn gynnar yn nheyrnasiad Elisabeth , yn y flwyddyn 1563 , pasiwyd deddf yn gorchymyn cyfieithu'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin i'r Gymraeg , a gwahoddwyd ef i gynorthwyo Richard Davies , esgob Tyddewi , gyda'r cyfieithu . Gorffennwyd y Llyfr Gweddi a'r Testament Newydd erbyn 1567 a chyhoeddwyd y ddau destun y flwyddyn honno. Salesbury a wnaethai'r rhan fwyaf o'r gwaith: efe, hyd y gellir barnu, a gyfieithodd y Llyfr Gweddi , ac ef hefyd a gyfieithodd holl lyfrau'r Testament Newydd ar wahân i Lyfr y Datguddiad a gyfieithwyd gan Thomas Huet , cantor Tyddewi , a'r epistolau canlynol a gyfieithwyd gan Richard Davies — 1 Timotheus , Hebreaid , Iago , 1 a 2 Pedr . Y mae'n debyg i Salesbury a'r esgob Davies ddechrau cyfieithu 'r Hen Destament i'r Gymraeg , ond am ryw reswm — yn ôl Syr John Wynn am iddynt anghytuno ar ystyr a tharddiad rhyw air — ni ddaeth y gwaith i ben, ac ni chafwyd yr Hen Destament yn Gymraeg hyd nes cyhoeddodd y Dr. William Morgan ei gyfieithiad o'r Beibl yn 1588 . Bu beirniadu llym ar gyfieithiadau Salesbury , ac ni chawsant nemor ddim croeso, am eu bod yn dryfrith o ffurfiau Lladinaidd a hynodion orgraffyddol eraill, ac, o'r herwydd, yn annealladwy i liaws mawr o'i gyfoeswyr. Er hynny, gwych o gyfieithiadau oeddynt o ran iaith ac arddull, a mawr oedd dyled y Dr. Morgan iddynt.

Ni chyfyngodd Salesbury ei weithgarwch i gyfieithu'r Ysgrythurau . Yn 1547 argraffodd eiriadur i ddysgu Saesneg i'r Cymry ; hwn o bosibl ydoedd y llyfr argraffedig cyntaf yn Gymraeg . Tair blynedd yn ddiweddarach cyhoeddodd lyfr i gynorthwyo Saeson i ddysgu Cymraeg . Un o'i lyfrau mwyaf adnabyddus ydyw Oll Synnwyr pen Kembero ygyd , casgliad o ddiarhebion Cymraeg a argraffodd tua 1547 er ceisio dwyn ei gydwladwyr i ymgydnabod â pheth o ddysg draddodiadol eu cenedl. Trosodd rai testunau o ieithoedd eraill yn Gymraeg . Er enghraifft, yn 1552 cyfieithodd draethawd ar retoreg o'r Lladin yn Gymraeg . Ond ni chyhoeddodd y gwaith hwn nac ychwaith y llysieulyfr a gyfieithodd o destunau Lladin a Saesneg rhwng 1568 a 1574 . Yn ychwanegol at y gweithiau a enwyd, argraffodd Salesbury nifer o lyfrau ar amrywiol destunau yn Gymraeg a Saesneg . [Argraffwyd y Llysieulyfr yn 1916 .]

Ymddangosodd ail argraffiadau o rai o weithiau Salesbury yn y cyfnod diweddar: ( a ) adargraffiad ffacsimile o'r Dictionary in Englyshe and Welshe , 1547 , a gyhoeddwyd gan Gymdeithas y Cymmrodorion (d.d., 1877? ), gw. ysgrif Robert Jones o Rotherhithe yn Cymm. , i, 107-25, a nodyn J. H. Davies yn Cymm. , xiv, 96-7; ( b ) adargraffiad o Oll Synnwyr Pen , gan Urdd Graddedigion y Brifysgol ( Bangor , 1902 , gol. J. Gwenogvryn Evans ); ( c ) adargraffiad o Kynniver Llith a Ban ( Gwasg Prifysgol Cymru , 1931 , gol. John Fisher ); ( ch ) ail argraffiad o'r Testament Newydd ( Robert Griffith , Caernarfon , 1850 ). Ar Gymraeg Salesbury , gw. W. J. Gruffydd , Llenyddiaeth Cymru, 1540-1660 , 31-66 (a ddelia hefyd â materion eraill ynglyn ag ef), ac Ifor Williams yn Y Traethodydd , 1946 , 32-45. Ar fater y testun Groeg o'r T.N. a ddefnyddiodd Salesbury , gw. Thomas Charles Edwards yn Liverpool Welsh Nat. Soc. Trans. , 1885-6 , 51-81. Bu dull ‘ffonetaidd’ Salesbury o sillafu geiriau Saesneg (modd y gallai'r Cymro ddysgu eu cynanu'n gywir) yn gryn help i ymchwil i'r modd y cynenid yr iaith Saesneg yn y 16eg g. — gw. e.e. A. J. Ellis , Early English Pronunciation , 744-88.

William Salesbury oedd Cymro mwyaf dysgedig ei oes: medrai Hebraeg , Roeg , a Lladin yn ogystal â rhai ieithoedd diweddar, ac yr oedd yn hyddysg mewn llu o wahanol bynciau. Ond ysgolhaig a llenor Cymraeg ydoedd yn anad dim, ac ef ydyw un o brif gynrychiolwyr dyneiddiaeth y Dadeni Dysg yng Nghymru . Prin y cyflawnodd neb fwy o wasanaeth i genedl y Cymry na William Salesbury . Ei gyfraniad mawr oedd cyfieithu'r Ysgrythurau yn Gymraeg a thrwyddynt osod sylfeini rhyddiaith Gymraeg ddiweddar.

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • D. R. Thomas , The Life and Work of Bishop Davies and William Salesbury , 1902 .
  • Journal of the Welsh Bibliographical Society , vii, 125-43 .

Awduron:

William Alun Mathias, M.A., Caerdydd

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54