Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

TALBOT (TEULU), Margam Abbey a Penrice Castle , sir Forgannwg . Trwy briodi ag un o Fawnseliaid Margam a Penrice — gw. Mansel (Teulu), Margam a Penrice — y daeth yr aelod cyntaf o deulu Seisnig Talbot i gysylltiad â sir Forgannwg.

JOHN IVORY TALBOT, Lacock Abbey, Chippenham, Wiltshire, oedd y Talbot hwn. Ei wraig oedd MARY MANSEL, merch Thomas Mansel (a fu f. 1723), y barwn Mansel 1af. Mab o'r briodas hon oedd THOMAS TALBOT, offeiriad, a ddaeth, maes o law, sef ar farwolaeth Bussy, 4ydd farwn Mansel, yn ddi-etifedd yn 1750, yn aer stadau Margam a Penrice (Penrhys); yr oedd Bussy a Mary Mansel yn frawd a chwaer.

Mab i Thomas Talbot a'i wraig Jane, merch Thomas Beach, oedd THOMAS MANSEL TALBOT (1747-1813). Priododd ef Mary Lucy Fox Strangways, merch Henry, ail iarll Ilchester, a daeth yn dad Christopher Rice Mansel Talbot (isod).

Ceir llawer o gyfeiriadau at John Ivory Talbot, Thomas Talbot, Thomas Mansel Talbot, a Christopher Rice Mansel Talbot ymhlith dogfennau'r Mawnseliaid a'r Talbotiaid yn Ll.G.C.; gw. hefyd lawysgrifau John Montgomery Traherne [q.v.] (brawd-yng-nghyfraith C. R. M. Talbot) yn Ll.G.C. Er enghraifft, ceir cyfeiriad at ddiddordeb Thomas Mansel Talbot yn niwydiannau'r ardal y preswyliai ynddi yn N.L.W. MS. 6582. Y mae llythyrau a ysgrifennodd C. R. M. Talbot at J. M. Traherne yn NLW MS. 6599-6600; gw. hefyd ddogfennau Margam a Penrice 9237-45, heblaw cyfeiriadau yng nghatalog Ll.G.C. o rai o'r llythyrau sydd yn yr un casgliad o ddogfennau.

O'r pedwar hyn

CHRISTOPHER RICE MANSEL TALBOT (1803-1890) oedd y pwysicaf ym mywyd cyhoeddus sir Forgannwg. Ganed ef yng nghastell Penrice, 10 Mai 1803, yn fab Thomas Mansel Talbot a'i wraig, y Lady Mary Lucy Fox Strangways a enwyd uchod. Cafodd ei addysg yn Harrow a Choleg Oriel, Rhydychen (B.A. gydag anrhydedd yn y dosbarth cyntaf mewn mathemateg, 1824). Etifeddodd y stadau yn 1824. Priododd, 28 Rhagfyr 1835, Lady Charlotte Butler (a fu f. 1846), merch Richard, iarll 1af Glengall. Bu'n cynrychioli sir Forgannwg yn y Senedd am gyfnod hir, sef o 1830 hyd ei farw; daeth i gael ei gyfrif, o 1874 hyd 1890, yn ‘Dad Tŷ'r Cyffredin.’ Etholwyd ef gyntaf yn 1830 i ddilyn ei lys-dad, Syr Christopher Cole (bu f. 1836), ail ŵr ei fam (am rai o helyntion etholaethol Cole gw. NLW MS. 6575-6). Ailetholwyd ef bob tro y safodd wedi hynny, sef yn 1831, 1832, 1835, 1837, 1841, 1847, 1852, 1857, 1859, 1865, 1868, 1874, 1880; yn etholiad 1885 daeth yn aelod etholaeth newydd, sef canolbarth Morgannwg, a'i ailethol yn 1886. Apwyntiwyd ef yn arglwydd-raglaw sir Forgannwg yn 1848. Yr oedd yn F.R.S. (1831).

Bu C. R. M. Talbot f. 17 Ionawr 1890 gan adael dwy ferch ddi-briod, sef Olivia Emma Talbot (a fu f. 1894) ac EMILY CHARLOTTE TALBOT (bu f. 1918), a merch arall, Bertha Talbot, gwraig John Fletcher, Saltoun Hall, swydd Haddington, Sgotland. Yr oedd y chwiorydd hyn yn noddwyr hael i lawer o fudiadau yn sir Forgannwg, ac yn enwedig i eglwysi; Emily Talbot a drefnodd i Walter de Gray Birch, o'r Amgueddfa Brydeinig, gatalogio (mewn chwe chyfrol brintiedig) y miloedd dogfennau Margam a Penrice sydd bellach yn Ll.G.C. Buasai Theodore Mansel Talbot, brawd y tair chwaer, f. o flaen ei dad.

Gor-ŵyr i Mary Mansel a John Ivory Talbot oedd WILLIAM HENRY FOX TALBOT (1800-1877), g. 11 Chwefror 1800, darganfyddwr (ym Mhrydain) y modd o dynnu lluniau trwy'r cyfrwng a elwir yn ffotograffi; dathlwyd canmlwyddiant darganfyddiad a datblygiad method yr arloeswr hwn yn 1951. Bu f. 17 Medi 1877, yn Lacock Abbey. Ceir manylion pur helaeth amdano ac am ei gyhoeddiadau gwyddonol yn yr erthygl arno yn y D.N.B. Ef oedd aer teulu Lacock Abbey; yr oedd ei fam ef yn chwaer i wraig Thomas Mansel Talbot — y ddwy yn ferched ail iarll Ilchester.

Llyfryddiaeth:

At y cyfeiriadau a roddwyd eisoes ychwaneger N.L.W. MS. 6551;
W. R. Williams, Parl. Hist.;
Nicholas;
C. A. Maunsell ac E. P. Statham, Hist. of the Family of Maunsell.

Awdur:

Syr William Llewelyn Davies, M.A., LL.D., F.S.A. (1887-1952), Aberystwyth