Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



THOMAS , ROBERT (‘ Ap Vychan1809 - 1880 ), gweinidog ac athro diwinyddiaeth gyda'r Annibynwyr, bardd a llenor .

Ganwyd yn y Tŷ Coch , Pennantlliw Bach , Llanuwchllyn , 11 Awst 1809 , y trydydd o ddeg o blant; ei dad, DAFYDD THOMAS (‘ Dewi ap Didymus ’; 1782 - 1863 ), o blwyf Llangower , a'i fam yn ferch y Tŷ Coch . Yr oedd Dafydd Thomas yn ŵr o athrylith ac wedi diwyllio'i hun ymhell y tu hwnt i'r cyffredin; ceir emynau o'i waith yn Caniedydd yr Annibynwyr ; ymddangosodd peth o'i waith yn Cymru (O.M.E.) , iv, a chyhoeddodd ‘ Ap Vychan ’ gofiant iddo, 1863 . Gan na chaniatâi ei amgylchiadau iddo ddanfon ei blant i'r ysgol, hyfforddodd hwynt ei hunan ac ef a ddysgodd i ‘ Ap Vychan ’ ddarllen, ysgrifennu, etc., yn ogystal â'i ddisgyblu yn rheolau barddoniaeth. Symudodd y teulu i dŷ mwy a godasai ei dad, o'r enw Tan-y-castell , ac yn ei hunan-gofiant edrydd y mab am yr amseroedd enbyd a welodd ym more'i oes. Cyn bod yn 10 oed cafodd le fel hogyn cadw defaid gydag Evan Davies a'i briod yn y Tŷ Mawr yn ymyl ei gartref, aelwyd nodedig am ei chrefydd a'i moes, a chafodd yno argraffiadau nas dilewyd ar hyd ei oes. Michael Jones [q.v.] oedd gweinidog yr ‘ Hen Gapel ,’ ac yr oedd bri ar yr ysgol Sul yn yr ardal, ac ni bu'r llanc yn ôl o fanteisio ar bob cyfle i ennill gwybodaeth o bob math. Yn 14 oed medrai lunio englyn a daeth yn aelod o Gymdeithas Cymreigyddion Llanuwchllyn ar bwys y medr hwn. Ar 1 Mawrth 1826 , rhoes Michael Jones gymorth iddo o gymynrodd y Dr. Daniel Williams i fechgyn tlawd ddysgu crefft ac aeth at Seimon Jones i efail y Lôn yn brentis gof . Ar derfyn ei gwrs yno bu chwe mis yn Nhŷ'n Cefn , ger Corwen , ac ym Medi 1829 troes ei wyneb tua'r De a bu'n gweithio yn Nhredegar a Dowlais , ond dychwelodd y flwyddyn ddilynol at ei hen feistr i'r Lôn am ychydig. Ym Mai 1830 symudodd i Groesoswallt i weithio gydag Edward Price [q.v.] , a chafodd gyfle yno i ymgydnabod â'r iaith Saesneg , ac yn y man ymaelododd yn yr eglwys Saesneg a oedd dan weinidogaeth y Dr. T. W. Jenkyn [q.v.] . Ymrodd i astudio gweithiau y Dr. Edward Williams , Fuller , Jonathan Edwards , ac eraill. Mynnai rhai iddo ddechrau pregethu gyda'r Saeson , ond symudodd i Gonwy ddechrau 1835 a'r haf dilynol pregethodd am y waith gyntaf a hynny yng nghapel Henryd gerllaw. Daeth yn fuan yn adnabyddus a chafodd alwad i Ddinas Mawddwy , ac urddwyd ef yno 19 Mehefin 1840 . Yn 1842 symudodd i ofalu am eglwys newydd Salem , Lerpwl , a bu yno hyd 1848 pryd y symudodd drachefn i Rosllannerchrugog . Daeth i Fangor yn 1855 yn olynydd i'r Dr. Arthur Jones [q.v.] , a bu yno nes ei benodi yn 1873 yn athro diwinyddiaeth yng Ngholeg y Bala ac yn weinidog ar yr eglwys yno. Bu f. 23 Ebrill 1880 , a chladdwyd ef ym mynwent eglwys Llanuwchllyn .

Enillodd y gadair genedlaethol ddwywaith, y naill yn y Rhyl yn 1864 a'r llall yng Nghaerlleon yn 1866 . Fel ‘ Ap Vychan ’ yr adnabuwyd ef ar ôl eisteddfod y Rhyl , gan mai dyna'r enw a ddefnyddiodd, a hynny ar bwys y ffaith ei fod yn hanu o gyff enwog y Vychaniaid ’ o Gaergai , Llanuwchllyn . Golygodd Cofiant Cadwaladr Jones, Dolgellau , a bu'n cydolygu 'r Dysgedydd o 1865 i 1880 . Ef oedd cadeirydd Undeb yr Annibynwyr yn 1876 . Daeth yn gynnar i fri fel pregethwr , a chadwodd ei boblogrwydd i'r diwedd â chanddo ddawn arbennig ar faes cymanfa. Mynnai mai ‘ Calfin cymedrol ’ oedd o ran ei ddaliadau.

Meddai bersonoliaeth gyda'r hawddgaraf, a phwysid ar ei farn a'i gyngor ar bob llaw. Ef, ond odid, yn unig a gadwodd ei enw da yn ddilychwin drwy holl ‘helynt y cyfansoddiadau’ ynglŷn â Choleg y Bala ; a safodd wrth ochr ei gyfaill M. D. Jones [q.v.] i'r diwedd.

Ffynonellau:

  • Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru , i, 428; iii, 271-2, 328; iv, 27, 32, 458;
  • M. D. Jones a D. V. Thomas , Cofiant a Thraethodau Duwinyddol y Parch. R. Thomas (Ap Vychan), Bala (Dolgellau, 1882) ;
  • Gwaith Ap Vychan (Llanuwchllyn, 1903) (‘Cyfres y Fil’);
  • Y Traethodydd , 1903 , 429;
  • Cymru (O.M.E.) , xxii, 293; xxiv, 133; xxv, 53;
  • NLW MSS 3292, 4616, 5672, 6436-7.

Awdur:

Y Parchedig Richard Griffith Owen, M.A., (1890-1973), Bangor



Brawd i ‘ Ap Vychan ’ oedd ELLIS THOMAS ( 1823 - 1878 ), bardd . Pan symudodd ei deulu i Feifod , sir Drefaldwyn , bu'n gweithio ar ffermydd yn y sir honno, ac wedyn, fel gof , yn Rhuddlan a Kinsford ( sir y Fflint ), ac yn Ellesmere , sir Amwythig . Ymfudodd i U.D.A. yn 1852 ac ymsefydlu yn Utica , gan weithio fel gof ar reilffyrdd . Bu f. 5 Hydref 1878 . Flynyddoedd lawer wedi ei farw cyhoeddwyd (yn Utica , 1900 ) ddetholiad o'i farddoniaeth o dan y teitl Caniadau yr Efail .

Ffynonellau:

  • Y Cenhadwr Americanaidd sef cylchgrawn gwybodaeth fuddiol a dyddorawl i Gymry America / The American messenger (Utica, Efrog Newydd, 1840-1901) , 1879 , 108-110.

Awdur:

Robert (Bob) Owen, O.B.E., M.A., (1885-1962), Croesor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54