Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



VAUGHAN (TEULU), Y Gelli Aur (‘ Golden Grove ’), sir Gaerfyrddin .

Y mae Fychaniaid y Gelli Aur yn hawlio disgyn o Bleddyn ap Cynfyn , tywysog Powys [q.v.] . Y cyntaf o'r teulu i ymsefydlu yn Golden Grove ydoedd JOHN VAUGHAN . Priododd ei fab ef, WALTER VAUGHAN , ddwywaith: (1) Katherine , ail ferch Gruffydd ap Rhys , Dinefwr [q.v.] , a (2) Letitia , merch Syr John Perrot [q.v.] . Dilynwyd ef gan ei fab hynaf,

JOHN VAUGHAN ( 1572 - 1634 ),

a fu'n gwasnaethu o dan iarll Essex yn yr ymgyrch yn Iwerddon yn 1599 . Bu'n aelod seneddol dros fwrdeisdref Caerfyrddin yn 1601 ac yn 1620-22 . Dewiswyd ef yn ‘ Comptroller of the Household ’ i dywysog Cymru (y brenin Siarl I wedi hynny), ac aeth gyda hwnnw i Sbaen yn 1623 . Gwnaethpwyd ef yn arglwydd Vaughan o Mullingar ac iarll Carbery ym mhendefigaeth Iwerddon . Priododd (1) Margaret , merch Syr Gelly Meyrick [q.v.] , a (2) Jane , merch Syr Thomas Palmer , Wingham , swydd Caint . Bu f. 6 Mai 1634 , a chladdwyd ef yn Llandeilo Fawr .

Dilynwyd yr iarll Carbery 1af gan ei fab ieuengaf (a'r unig un a oroesodd ei dad),



RICHARD VAUGHAN ( 1606? - 1686 ), ail iarll Carbery ,

a gawsai ei wneuthur yn farchog pan goronwyd Siarl I , Chwefror 1625/6 . Bu'n aelod seneddol dros sir Gaerfyrddin , 1624-9 , a derbyniwyd ef i Gray's Inn fis Chwefror 1637/8 . Ym mis Mawrth 1642 enwyd ef gan Dŷ'r Cyffredin i fod yn arglwydd-lifftenant y lluoedd arfog a oedd i'w codi yn sir Gaerfyrddin a sir Aberteifi , eithr pan dorrodd y Rhyfel Cartref allan dewiswyd ef gan y brenin yn bennaeth y ‘ Royalist Association of the three Western Counties .’ O'r herwydd, penderfynodd Tŷ'r Cyffredin ddyfod â chyngaws o ‘impeachment’ yn ei erbyn ym mis Ebrill 1643 . Nid ymddengys i Carbery symud cam mewn unrhyw fodd o bwys hyd haf 1643 pryd y cynullodd gynrychiolwyr o sir Benfro i gyfarfod yng Nghaerfyrddin gyda'r bwriad o ddifodi'r sawl a oedd yn tueddu i bleidio gwŷr y Senedd ac i drefnu diogelu Hafan Aberdaugleddau , lle, efallai, y gellid glanio milwyr a ddygid yn ôl o Iwerddon . Aeth i sir Benfro ym mis Awst. Ymostyngodd Dinbych-y-pysgod ar 30 Awst a gosodwyd gwarchodlu yn Hwlffordd . Parhaodd tref Penfro yn gyndyn, fodd bynnag, o dan arweiniad y maer , John Poyer [q.v.] , gŵr yr ymunodd Rowland Laugharne [q.v.] ag ef. Penododd Carbery ei ewythr, Syr Henry Vaughan , Derwydd (isod), yn bennaeth lluoedd y Brenhinwyr yn sir Benfro . Gyda chymorth llongau yn perthyn i lynges y Senedd aeth Laugharne rhagddo, gan orchfygu gwarchodlu'r Brenhinwyr a chipio'r amddiffynfa yr oeddent yn ei hadeiladu yn Pill ar yr Hafan ( 23 Chwefror 1644 ). Ymneilltuodd Syr Henry Vaughan o Hwlffordd a gadawodd Carbery y sir, gan roddi i fyny ym mis Ebrill ei gomisiwn fel swyddog . Gorchmynnwyd iddo dalu dirprwy o £160 yn ddioed fel ‘delinquent’ i'r ‘ Committee for Compounding ’; ar 17 Tachwedd 1645 cyfrifwyd fod arno'r swm o £4,500 yn ddyledus. Eithr cyfryngodd Rowland Laugharne ei hunan drosto, ac ar 9 Ebrill 1647 maddeuwyd y ddirwy iddo gan Dŷ'r Cyffredin . Awgryma'r ffaith na fu raid iddo ddioddef colli ei eiddo iddo beidio â chymryd unrhyw ran bendant yn y rhyfel wedi'r flwyddyn 1644 . Ceisiodd berswadio gwŷr tiriog sir Gaerfyrddin rhag rhoddi unrhyw gymorth i Poyer a Laugharne yn y gwrthryfel yn 1648 yn erbyn gollwng milwyr yn rhydd o'r fyddin. Yn ystod cythrwfl y Rhyfel Cartrefol bu Jeremy Taylor yn llochesu yn y Gelli Aur , a chyflwynodd ei Holy Living , 1650 , a'i Holy Dying , 1650/1 , i Carbery fel ei noddwr , ei locheswr, a'i gynhaliwr. Wedi'r Adferiad dewiswyd Carbery yn arglwydd-lywydd y gororau yn Llwydlo , ac yno bu Samuel Butler yn ysgrifennydd iddo ac yn stiward ei gastell ; dywedir i ran o Hudibras gael ei chyfansoddi yn Llwydlo . Collodd Carbery ei swydd fel arglwydd-lywydd yn 1672 oherwydd cyhuddiadau a ddygwyd yn ei erbyn o gamdrin ei weision a'i denantiaid yn Dryslwyn . Bu f. 3 Rhagfyr 1686 . Priododd (1) Bridget , merch Thomas Lloyd , Llanllyr , sir Aberteifi ; (2) Frances , merch Syr John Altham , Oxhey , sir Hertford ; a (3) Lady Alice Egerton , merch John , iarll 1af Bridgwater . Plant yr ail wraig a orosoedd eu tad. Bu'r mab hynaf, FRANCIS VAUGHAN , yn aelod seneddol dros Gaerfyrddin , 1661-7 . Bu f. yn 1667 yn ddi-etifedd a dilynwyd ef, felly, gan John Vaughan , 3ydd iarll Carbery .

Ymaelododd



JOHN VAUGHAN ( 1640 - 1713 ), y 3ydd iarll Carbery (a'r diwethaf)

yn Christ Church , Rhydychen , 23 Gorffennaf 1656 , a derbyniwyd ef i'r Inner Temple yn 1658 . Gwnaethpwyd ef yn farchog yn 1661 a bu'n cynrychioli bwrdeisdref Caerfyrddin yn y Senedd , 1661-79 , a'r sir yn 1679-81 a 1685-7 . Dewiswyd ef yn llywiawdr Jamaica yn 1674 . Yno yr oedd mewn anghydfod parhaus â'r dirprwy-lywiawdr , Syr Henry Morgan [q.v.] ; a oedd yn cynllwyn â môr-herwyr ac yn gwrth-weithio'r heddwch gyda Ffrainc a Sbaen y disgwylid i'r llywiawdr ei gadw. Rhoddwyd swydd Carbery i iarll Carlisle yn 1678 . Wedi iddo etifeddu stadau ei dad ymsefydlodd yn Llundain gan ymddiddori yn ei ymchwiliadau gwyddonol . Yr oedd yn llywydd y Royal Society , 1686-9 ; yr oedd hefyd yn aelod o'r Kit-Kat Club a dywedodd Samuel Pepys ei fod yn ‘ one of the lewdest fellows of the age .’ Gan iddo farw ym mis Ionawr 1712/13 heb etifedd gwryw, daeth yr iarllaeth i ben.


Chweched mab Walter Vaughan , Golden Grove , a brawd iau i John Vaughan , iarll 1af Carbery , ydoedd Syr HENRY VAUGHAN ( 1587? - 1659? ), y Brenhinwr . Ymsefydlodd ef yn Derwydd , sir Gaerfyrddin . Yr oedd yn siryf sir Gaerfyrddin yn 1620 ac yn aelod seneddol y sir, 1621-9 a 1640 . Gwnaethpwyd ef yn farchog yn Rhydychen , 1 Ionawr 1643 , a chafodd ei ‘rwystro,’ 5 Chwefror 1644 , rhag eistedd yn Nhŷ'r Cyffredin . Aeth gyda Carbery i sir Benfro yn 1643 a chael ei ddewis yn bennaeth lluoedd y Brenhinwyr yno. Wedi llwyddiant Rowland Laugharne yn Pill ( Chwefror 1644 ) gadawodd Vaughan Hwlffordd ac ymneilltuodd i sir Gaerfyrddin . Cafodd ei gymryd yn garcharor ym mrwydr Naseby ( 14 Mehefin 1645 ) a'i ddodi yn Nhŵr Llundain .


Yr oedd WILLIAM VAUGHAN ( 1575 - 1641 ), awdur ac arloeswr trefedigaethol , yn ail fab Walter Vaughan , Golden Grove , ac felly'n frawd i iarll 1af Carbery . Ymaelododd yng Ngholeg Iesu , Rhydychen , 4 Chwefror 1592 , gan gymryd ei B.A. ym mis Mawrth 1594 ac M.A. ym mis Tachwedd 1597 . Bu'n trafaelio llawer yn Ewrop . Yn 1616 yr oedd yn siryf sir Gaerfyrddin . Gwnaethpwyd ef yn farchog yn 1628 . Priododd Elizabeth , merch ac aeres David ap Robert o Langyndeyrn ( Torcoed yn awr). Yn 1617 prynodd dir gan y ‘ Company of Adventurers to Newfoundland ,’ ac anfonodd yno, ar ei gost ei hun, ymsefydlwyr o Gymru y flwyddyn honno a dwy flynedd yn ddiweddarach. Galwodd y sefydliad yn ‘ Cambriol ,’ a rhoes iddo enwau lleoedd Cymraeg ; ar arfordir y de yr oedd y sefydliad — yn ymyl Tripaney Bay . Oherwydd afiechyd methodd Vaughan ei hunan fyned allan yno yn 1622 ac ni lwyddodd i sefydlu'r drefedigaeth; oherwydd gerwindeb y tywydd ac am resymau eraill nid aethpwyd ymlaen â'r cynllun. Ymhlith gweithiau llenyddol Vaughan y mae ( a. ) y gwaith a alwodd yn Golden Grove ( 1600 ), y math ar lyfr a elwir yn ‘common-place book’ gan y Saeson — sef gwaith yn cynnwys dyfyniadau o weithiau amryw ac amrywiol awduron (y cyfnod clasurol, cyfnod y canol oesoedd, ac awduron cyfoes) wedi eu trefnu yn dri dosbarth, moesol, economyddol, a gwleidyddol; ( b. ) cân (yn Lladin ) yn coffáu priodas Siarl I ; ( c. ) y cynulliad od hwnnw a enwodd The Golden Fleece ( 1626 ); yn y ddau defnyddiodd yr awdurOrpheus Junior ’ yn ffugenw. Yn The Golden Fleece ceir barddoniaeth (yn Lladin ac yn Saesneg ), traethiadau cwbl wrth-babyddol ar grefydd, a sylwadau ar wendidau masnachol Prydain — y cwbl yn arwain yr awdur i annog sefydlu trefedigaethau tramor , yn enwedig yn Newfoundland . Ysgrifennodd hefyd lyfrynnau yn delio (gan mwyaf) â chwestiynau ynglŷn â chrefydd ac iechyd. Bu f. yn Llangyndeyrn fis Awst 1641 a chladdwyd ef yn y fynwent yno.

Ffynonellau:

  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • A History of Carmarthenshire ;
  • J. R. Phillips , Memoirs of the Civil War in Wales and the Marches, 1642–1649 , 1874 ;
  • J. F. Rees , Studies in Welsh History collected papers, lectures and reviews , Caerdydd, 1947 ;
  • traethawd anghyhoeddedig gan T. S. Williams , 1936 ;
  • W. F. Marquardt , A Critical Edition of Sir William Vaughan's ‘The Golden Grove’, gwelerSummaries of ‘Doctoral Dissertations’ , Chicago, 1949 (gw. A Critical Edition of Sir William Vaughan's ‘The Golden Grove’, gwelerSummaries of ‘Doctoral Dissertations’ , Chicago, 1949 (North Western Univ., Chicago), xvii, 1949 , 30-4).
  • Am ewyllys Syr William Vaughan gw. The Carmarthen Antiquary , xv, 70.

Awdur:

Syr James Frederick Rees, Ll.D., (1883-1967), Dinbych-y-pysgod / Caerdydd

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54