Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



JOHANNES WALLENSIS (Gallensis, Waleys, ‘John of Wales,’ etc.) (fl. c.1260-83 — efallai iddo f. c.1285), awdur ac aelod enwog o Urdd S. Ffransis, yn perthyn i dalaith (‘custody’) Worcester. Nid oes dim yn wybyddus am ei fywyd cynnar, eithr rywbryd cyn 1260 yr oedd yn chweched ‘regent-master’ y Fratres Minores yn Rhydychen lle yr oedd eisoes wedi cymryd ei B.D.; yn ddiweddarach yr oedd yn ddarlithydd ac yn ddoethur mewn diwinyddiaeth (D.D.) ym Mharis lle yr oedd, fe ymddengys, yn ‘regent’ yng nghanolfan y Ffransisiaid yn 1282. Ym mis Hydref yr un flwyddyn defnyddiwyd ef gan yr archesgob Peckham, Caergaint, fel cyfryngwr rhwng y brenin Edward I a Llywelyn ap Gruffydd, y tywysog Cymreig ‘gwrthryfelgar.’ Y cyfeiriad diwethaf ato ydyw hwnnw sydd yn mynegi ei fod yn un o bum doethur a ddewiswyd i archwilio athrawiaethau Peter John Olivi (Pietro di Giovanni Olivi) yn 1283. Wedi ei f. ym Mharis, lle hefyd y claddwyd ef, anrhydeddwyd ef â'r teitl ‘Arbor Vitae’ (’Pren y Bywyd’).

Ysgrifennodd Iohannes Gallensis lawer o lyfrau, er nad ei eiddo ef ydyw'r cwbl a dadogir arno. Ymysg ei ysgrifeniadau pwysicaf y mae: (a) ‘Breviloquium de sapientia sanctorum,’ ymdrafodaeth fer ar ddoethineb Gristionogol, a ddilynir yn rhai o'n testynau printiedig gan ‘Breviloquium de virtutibus antiquorum principum et philosophorum,’ testyn sydd yn defnyddio cofiannau gwŷr mawr yr hen fyd i ddangos y pedair prif rhinwedd; (b) ‘Summa collationum ad omne genus hominum,’ neu ‘Communiloquium,’ traethawd maith yn saith o rannau ac yn llawn o hyfforddiadau i'r pregethwr sut i annerch pob math ar ddynion; (c) ‘Compendiloquium de vitis illustrium philosophorum et de dictis moralibus eorundem,’ traethawd mewn deg o rannau, wedi ei amcanu i roddi esiamplau calonogol i Gristionogion allan o fywydau a dywediadau hen athronwyr. Ymysg gweithiau eraill y mae ‘Summa de Paenitentia,’ ‘Summa Iustitiae,’ ‘Moniloquium’ (ar bechodau a rhinweddau a'u gwobrwyon), ‘Legiloquium’ (ar y Deg Gorchymyn), rhai pregethau, ac, efallai, rai esboniadau. Dywedir hefyd iddo gychwyn y ‘Manipulus Florum’ neu ‘Flores Doctorum’ poblogaidd a gwplawyd gan Thomas of Ireland. Cynulliadau ydyw’r llawlyfrau hyn gan mwyaf. Nid ydynt yn arddangos dyfnder na gwreiddioldeb meddwl nac unrhyw ddiddordeb mewn metaffyseg, mathemateg, na gwyddoniaeth naturiol; eithr y maent yn profi i'r awdur ddarllen yn helaeth ac yn dangos inni gymaint o bwysigrwydd a roddid ganddo ar athrawiaethu mewn modd ymarferol. Y mae'n dyfynnu o gylch eang o awduron Lladin — o'r cyfnod clasurol, o oes y tadau eglwysig, a'r Canol Oesoedd — gan gynnwys cyfieithiadau Lladin o weithiau'r athronwyr Arabaidd Averroes ac Avicenna, ac eraill; eithr mewn cyfieithiadau yn unig y gwyddai am waith awduron Groegaidd. Yr awdur ‘modern’ a hoffai fwyaf oedd John o Salisbury. Gydag ychydig iawn o eithriadau y mae Johannes Gallensis yn ei ddifodi ei hun yn gyfan gwbl, a chan na feddai ar safbwynt beirniadol tuag at yr hyn y mae yn ei ysgrifennu y mae yn aml yn euog o amryw wrthddywediadau a ffolinebau. Prin hefyd ydyw ei gyfeiriadau at y byd a oedd yn gyfoes ag ef. Bu ei weithiau yn boblogaidd, a hynny trwy haeddiant, am lawer canrif, ar gyfrif y cyflawnder o ‘exempla’ (esiamplau) a oedd ynddynt, eu moesoldeb ymarferol diffuant, a'r ysbryd goddefgar a ddangosid ynddynt.

Llyfryddiaeth:

  • A. G. Little, The Grey Friars in Oxford, 1892, 143-51, a Studies is English Franciscan History, 1917, 174-92;
  • V. Scholderer, yn Cylch. Ll.G.C., iii, 76-9.

Awdur:

Yr Athro William Hopkin Davies, M.A., Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

WALLENSIS , h.y. ‘Cymro’; bydd yn hwylus ddelio gyda'i gilydd â phedwar gŵr o'r cyfenw hwn sydd ill pedwar yn y D.N.B.

(1) Johannes Wallensis (fl. 1215), dysgawdr ar y gyfraith ganon ym mhrifysgol Bologna; yr unig awgrym o'i Gymreigrwydd yw ei gyfenw.


(2) Johannes Wallensis (bu f. 1285?); gw. yr ysgrif arno dan ‘Johannes.’


(3) Thomas Wallensis (bu f. 1255), Brawd Llwyd, ac esgob Dewi; y mae'n sicr, ar ei air ef ei hunan, ei fod yn Gymro. Yr oedd yn un o bedwar athro cyntaf y Brodyr Llwydion yn Rhydychen, a chan Roger Bacon a Robert Grosseteste air da iddo (Little, Studies in English Franciscan History, 194-5). Penodwyd ef yn esgob Dewi, 16 Gorffennaf 1247, cysegrwyd ef 26 Gorffennaf 1248, a bu f. 11 Gorffennaf 1255.


(4) Thomas Wallensis (bu f. 1350?), Brawd Du, a fu dan addysg yn Rhydychen a Pharis. Cyhuddwyd ef o heresi yn 1332 (gan y Brodyr Llwydion), ond daeth yn rhydd. Yr oedd yntau'n sgrifennwr toreithiog, a chan iddo sgrifennu ar yr un testunau'n union â ‘Johannes Wallensis’ — a'i fwriad yntau ar hyfforddi pregethwyr — nid annaturiol fu i weithiau'r naill Gymro gael eu priodoli i'r llall (a gweithiau cyffelyb gan awduron eraill i'r naill neu'r llall) — cymh. llyfr A. G. Little (uchod) â llyfr G. R. Owst, Medieval Preaching in England (mynegai), sy'n rhoi llawer mwy o amlygrwydd i Thomas nag i Johannes. Y mae Thomas yn ei ddisgrifio'i hunan fel ‘hen ŵr tlawd, dan y parlys,’ yn 1349, a thybir iddo farw yn 1350.

Llyfryddiaeth:

  • D.N.B., a'r llyfrau eraill a enwyd.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor.