Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WILIEMS , THOMAS ( 1545/1546 - 1622? ), o Drefriw , clerigwr, copïwr llawysgrifau, geiriadurwr, a ffisigwr .

Cyfeiria ei gydoeswyr ato fel Syr ’ (h.y. ‘ y Parch. ’) Thomas Williams a SyrThomas ap William , ond geilw ef ei hun yn ‘ Thomas Wiliems , physycwr .’ Ychydig a wyddys amdano ar wahân i'w waith. Yn ôl ei dystiolaeth ef ei hun, ganed ef yn ‘Ardhe'r Meneich dan droet yr yri ynghymwt Llechwedh Issaf ,’ sir Gaernarfon , ond ni ddywed ymha flwyddyn. Fe'i ganwyd ym 1545 neu 1546 ( Llên Cymru , ii, 259). Yr oedd ei dad, Wiliam ap Thomas ap Gronwy , o linach Ednowain Bendew , a'i fam, Cathrin , yn blentyn ordderch i Meredydd Wynn ap Ifan ap Robert o Wydir . Mae'n debyg mai yn ysgol Gwydir ( Sir John Wynn , Memoirs , arg. 1827 , 109) y cafodd ei addysg fore, ac yna aeth i Rydychen . Dywed Wood iddo dreulio rhai blynyddoedd yn Rhydychen , ond nid yw'n sicr mai ef yw'r Thomas Williams a raddiodd yn M.A. yn 1573 o Goleg Brasenose . ‘Yna,’ meddai, ‘astudiodd Ffisigwriaeth , ond ni chymerth radd yn y gangen honno.’ Wedi gadael y brifysgol derbyniodd urddau eglwysig , a cheir un o'r enw ‘ Thomas Williams ’ yn gurad yn Nhrefriw yn 1573 . Yn ddiweddarach, dilynodd yr alwedigaeth o ffisigwr , ac yr oedd yn un o feddygon ei gâr a'r noddwr, Syr John Wynn o Wydir . Prawf ei lythyrau at Syr John mai ffisigwr yn nhraddodiad yr hen feddygon gwlad ydoedd, ac nid cynnyrch ysgol feddygol Rhydychen fel yr awgryma Wood . Ymddengys ei fod yn uchel ei barch fel meddyg , oherwydd cyfeiria'r Dr. John Davies o Fallwyd ato fel ‘ meddyg o fri ymhlith ei gydwladwyr.’ Ond y mae Roger Mostyn , mab-yng-nghyfraith Syr John Wynn , yn difrïo ei wybodaeth feddygol, ac yn gwawdio ei ryfyg yn cymryd arno ei fod yn feddyg . Y mae'r Dr. Alexander Read , meddyg cyfoes enwog yng Ngogledd Cymru ac awdur nifer o lyfrau meddygol, yntau yn chwerthin am ben ei ‘lysiau aneffeithiol.’ Yn ôl Humphrey Humphreys , esgob Bangor , yr oedd Thomas Wiliems yn Babydd , ac fe'i gwysiwyd gerbron llys yr esgob ym Mangor yn 1606 ac o flaen llys yr archesgob yn 1607 . Dywed, ymhellach, i'r arglwyddes Bodvel dystio i Thomas Wiliems , ac yntau yng nghyfrinach Brad y Powdwr Gwn , berswadio ei thad, Syr John Wynn o Wydir , i beidio â mynd i'r cyfarfod hwnnw o'r Senedd .

Ar hyd ei oes bu Thomas Wiliems yn ymddiddori mewn llenyddiaeth Gymraeg , ac yn ddiwyd yn casglu a chopïo hen lawysgrifau . Ymhlith y llawysgrifau a gopïwyd ganddo gellir nodi: ‘ Prif Achae Holl Gymru Benbaladr ’ ( N.L.W. Llangibby MSS. 1 a 2 ), copi o'r Cyfreithiau Cymreig ( Pen. MS. 225 ), a chasgliad o ddiarhebion Cymraeg Mostyn MS. 204) . Ond ei orchestwaith oedd cyfansoddi geiriadur Lladin-Cymraeg , ‘ Thesaurus Linguae Latinae et Cambrobrytannicae ,’ yn dair cyfrol bedwarplyg drwchus, ac fel awdur hwn y cofir heddiw amdano fwyaf. Y mae'r geiriadur wedi ei seilio'n bennaf ar y Dictionarium Linguae Latinae et Anglicanae o waith Thomas Thomas , argraffydd cyntaf Prifysgol Caergrawnt . Am bob gair Lladin rhydd Thomas Wiliems nifer o eiriau Cymraeg ac, er mwyn hyrwyddo dysgu'r Gymraeg mae'n debyg, eglura eu hystyr gan ddyfynnu o'r llawysgrifau a ddarllenasai. Y mae'r gwaith yn gofadail i ddiwydrwydd Thomas Wiliems ac yn ystordy gwerthfawr o eiriau Cymraeg . Dywed, mewn llythyr a ysgrifennodd yn 1620 , iddo dreulio 50 mlynedd yn casglu'r defnyddiau a phedair blynedd yn ysgrifennu'r geiriadur. Ymddengys fod Syr John Wyn wedi ymgymryd â chyhoeddi'r gwaith, ond bu Thomas Wiliems f. ( 1622 mae'n debyg) cyn i unrhyw drefniadau gael eu gwneud. Yna daeth y llawysgrif i feddiant Syr John Wyn , ac ar ei gais ef ymgymerth y Dr. John Davies o Fallwyd â golygu'r geiriadur ar gyfer y Wasg. Ni chyhoeddwyd mohono o gwbl, ond defnyddiodd John Davies ef fel sail ail ran ei Antiquae Linguae Britannicae Dictionarium Duplex 1632 . Y mae'r ohebiaeth rhwng Syr John Wyn a John Davies ynghylch cyhoeddi'r geiriadur ar glawr ymhlith papurau Wynniaid Gwydir , ac adlewyrcha yn anffafriol iawn ar Davies yn ei ymwneud â gwaith Thomas Wiliems .

Ffynonellau:

  • Wood , Athenae Oxonienses (1813–20) , i ( 1691 ), 266;
  • Cambrian Register (1795–1818) , i ( 1795 ), 157;
  • Calendar of Wynn (of Gwydir) Papers, 1515–1690, in the National Library of Wales and elsewhere (1926) ;
  • Adroddiadau'r 'Historical Manuscripts Commission' , R.W.M. ;
  • Sir John Wynn , The History of the Gwydir Family (1927) (arg. 1827 ), 109.

Awdur:

William David Williams, Pontarddulais

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54