Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WILLIAMS , DAVID (‘ Alaw Goch ’; 1809 - 1863 ), perchennog pyllau glo ac eisteddfodwr ;

g. 12 Gorffennaf 1809 yn Llwyn Drain , plwyf Ystradowen , sir Forgannwg . Tua'r flwyddyn 1821 symudodd ei rieni i Aberdâr a bu'r mab yn dilyn galwedigaeth ei dad, sef llifiwr coed , am beth amser. Ymhen ychydig amser, fodd bynnag, aeth David Williams i fyd y glo , a thrwy ei ddycnwch, ei allu, a'i ddyfalbarhad cyrhaeddodd i safle o bwys ym myd y diwydiant glo yn Neheudir Cymru . Yn Ynyscynon , Cwmbach , y bu ei gynnig cyntaf at ddyfod yn berchennog gwaith glo ; yno, gyda Lewis Lewis , Cefn Coed , dechreuodd gloddio pwll glo yn 1847 , ar brydles (48 mlynedd) a oedd wedi ei dyddio 31 Rhagfyr 1844 ( N.L.W. Ewenny MS. 374 .) Rhoes Lewis y gorau i'r gwaith eithir parhaodd Williams a llwyddo. Yn fuan wedyn agorodd bwll arall yn Nhreaman gan prydles gan Crawshay Bailey [q.v.] , a roes gymorth mawr iddo; daeth y pwll hwn i gael ei enwi yn Williams's Pit . Yn ddiweddarach cloddiodd y ‘ Deep Duffryn Colliery ’ yn Mountain Ash , ac wedi iddo ddechrau codi gwerthodd y pwll i John Nixon am £42,000. Gyda'r arian a gafodd cloddiodd bwll yng Nghwmdâr , 1853 , ac yna, ar ôl dechrau cael y glo, gwerthodd y pwll hwn hefyd. Trwy hyn daeth yn gyfoethog a phrynodd diroedd yn Llanwynno (gw. Plwyf Llanwynno ), Trealaw yn nyffryn Rhondda Fawr — sylwer ar yr enw — ac yn Miskin Manor .

Serch iddo ddyfod yn gyfoethog parhaodd, ‘ Alaw Goch ’ yn glos ei gyswllt â'r dosbarth gweithiol; mynychai eisteddfodau lleol y werin gan lywyddu ynddynt. Prydyddai ei hunan a daeth yn boblogaidd gan gael ei hoffi gan bawb. Rhoes lawer o gymorth ariannol i'r mudiad i gynnal yr eisteddfod genedlaethol bob yn ail flwyddyn â'i gilydd yng Ngogledd ac yn Neheudir Cymru ( D. M. Richards , Rhestr Eisteddfodau , xxv-xxvii). Cyflwynwyd iddo, yn y Temperance Hall , Aberdâr , 15 Ionawr, 1862 , dysteb genedlaethol oherwydd ei gymorth i fudiad yr eisteddfodau a'i wladgarwch. Yr oedd dyled pobl Aberdâr yn fawr iddo am yr help nodedig a roddwyd iddynt ganddo adeg yr eisteddfod genedlaethol a gynhaliwyd yno yn 1861 yn enwedig pan chwythwyd i lawr (gan storm) y pafiliwn a godasid ar gyfer yr eisteddfod.

Priododd ‘ Alaw Goch ,’ 3 Awst 1837 , yn eglwys S. Ioan , Aberdâr , ag Ann Morgan , chwaer William Morgan ( 1819 - 1878 ) [q.v.] , a bu eu cartref ar y cychwyn, sef Ynyscynon , Aberdâr , yn gyrchfan beirdd a llenorion . Yno y ganwyd eu mab, y barnwr Gwilym Williams [q.v.] . Bu f. ym Mhenybont-ar-Ogwr , 28 Chwefror 1863 , a chladdwyd ef yng nghladdfa gyhoeddus Aberdâr .

Ffynonellau:

  • Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present , 1908 ;
  • Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru , 1870 ;
  • Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru , ii, 612;
  • Ben Morus , Enwogion Aberdâr , 1910 ;
  • Gwaith Barddonol Alaw Goch , Caerdydd, 1903 (gol. ‘ Dafydd Morgannwg ’);
  • Y Gwladgarwr , 1858 (bu'n helpu i sefydlu a chynnal y cyfnodolyn hwn);
  • Cardiff and Merthyr Guardian , 7 a 14 Mawrth 1863 ;
  • Y Geninen , 1900 , 86;
  • Cymru (O.M.E.) , Awst 1904 ;
  • Seren Gomer , Hydref 1837 , Tachwedd 1858 , a Mawrth 1920 ;
  • The Principality , 29 Mawrth 1850 ;
  • Y Darian , 18 Awsi 1932 ;
  • C. Wilkins , The South Wales Coal Trade and its Allied Industries, from the Earliest Days to The Present Time , Caerdydd, 1888 .

Awdur:

Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54