Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WILLIAMS , Syr JOHN ( 1840 - 1926 ), barwnig, meddyg i'r teulu brenhinol, prif sylfaenydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru .

Ganwyd 6 Tachwedd 1840 , yn Bailey , Gwynfe , sir Gaerfyrddin , trydydd mab David Williams , Blaenllynant , gweinidog gyda'r Annibynwyr ac amaethwr , ac Eleanor ei wraig. Cafodd ei addysg mewn ysgol yn y pentref, yn y ‘ Normal School ,’ Abertawe (yr oedd â'i fryd ar fyned i'r weinidogaeth y pryd hwn), ac ym Mhrifysgol Glasgow ( 1857-8 ). Ar 20 Gorffennaf 1859 prentisiwyd ef gyda'r meddygon W. H. Michael ac Ebenezer Davies , Abertawe ; aeth i University College Hospital , Llundain , yn 1861 ( M.B. , 1866 ; M.D. , 1867 ; F.R.C.P. ). Dychwelodd i Abertawe i ddilyn ei alwedigaeth; yn Abertawe hefyd y dechreuodd gasglu'r llyfrgell breifat gyfoethog y daeth cymaint o sôn amdani yn nes ymlaen — sef y llyfrgell a oedd yn sylfaen casgliadau llyfrgell genedlaethol i Gymru . Priododd, yn 1872 , â Mary Elizabeth Anne , merch Richard Hughes , Ynystawe , gerllaw Abertawe . Dychwelodd i Lundain cyn bo hir, gan ei gysylltu ei hun â'r ysgol feddygol a'r ysbyty y cafodd ei addysg ynddynt. Pan adawodd Llundain , maes o law, yr oedd yn athro ‘emeritus’ Prifysgol Llundain mewn bydwreigiaeth ac yn feddyg ymgyngoniadol mygedol yn yr un pwnc. Daeth hefyd yn enwog fel meddyg ymarferol wrth ei waith, a hyn, ynghyd â'i gysylltiad â'r gwaith yn University College , a barodd iddo o 1886 gael gweinyddu ar y teulu brenhinol , yn enwedig ar adeg geni'r plant. Daeth amryw fathau o anrhydeddau i'w ran — ei wneuthur yn farwnig gan y frenhines Victoria yn 1894 , yn K.C.V.O. yn 1902 , a'i ddyrchafu i fod yn G.C.V.O. yn 1911 ; cafodd ei anrhydeddu hefyd gan frenin Denmarc (‘ Grand Cross of Dannebrog ’); a rhoes rhai o'r prifysgolion eu graddau (‘er anrhydedd’) iddo — LL.D. ( Edinburgh , Glasgow , ac Aberdeen ), a D.Sc. Cymru yn 1905 . Ar bwnc bydwreigiaeth y mae'r rhan fwyaf o'r papurau a gyhoeddodd.

Ymunodd John Williams yn gynnar â'r gwyr (yn Llundain ac yng Nghymru ) a oedd yn gweithio dros fuddiannau Cymru a mudiadau Cymreig . Yr oedd yn arloesydd y mudiad a drefnodd ysbyty Cymreig yn Ne Affrica adeg rhyfel y Boëriaid a bu'n gweithio'n ddyfal hefyd gyda'r mudiad a geisiai atal difrod y darfodedigaeth yng Nghymru . Yr oedd yn un o sylfaenwyr ‘ Record Series ’ Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion . Yn 1903 dychwelodd i Gymru ( Plas Llansteffan , sir Gaerfyrddin ) er mwyn bod yn nes at y sawl a oedd yn llafurio yng Nghymru ei hunan gyda'r un amcanion ag yntau. Yr oedd ei lyfrgell breifat yn parhau i gynyddu ac yntau cyn hyn wedi sicrhau mai i'w feddiant ef y deuai'r llawysgrifau gwerthfawr a oedd yn Peniarth , sir Feirionnydd , pan fyddai'r perchenogion y ddeufrawd W. R. M. Wynne ac Owen Slaney Wynne ( gw. yr ysgrif ar y teulu ), farw. Yr oedd eisoes wedi penderfynu trosglwyddo'r llawysgrifau hyn a chynnwys ei lyfrgell ei hun i Lyfrgell Genedlaethol Cymru os sefydlid hi yn Aberystwyth . Yr oedd yn llywydd Coleg Prifysgol Cymru , Aberystwyth ac yn cyd-weithio â phwyllgor llyfrgell genedlaethol Gymreig y coleg hwnnw. Pan benderfynodd is-bwyllgor o'r Cyfrin Gyngor a benodwyd gan y Llywodraeth ( 1905 ) mai Aberystwyth a gâi fod yn gartref i'r Llyfrgell Genedlaethol (a Chaerdydd i'r Amgueddfa Genedlaethol ) naturiol oedd enwi Syr John Williams (yn y starter frenhinol a gafwyd yn 1907 ) yn llywydd cyntaf llys llywodraethwyr y Llyfrgell a oedd i gychwyn ei gyrfa yn Aberystwyth ar 1 Ionawr 1909 . Fel y digwyddodd daeth llawysgrifau Peniarth yn eiddo i Syr John Williams yn gyfan gwbl y mis hwnnw a throsglwyddodd yntau hwynt ar unwaith i'r sefydliad newydd. Parhaodd i fod yn noddwr nodedig o haelionus i'r sefydliad hyd adeg ei f. 24 Mai 1926 ; cymynroddodd hefyd weddill ei gasgliad (sef pethau y dymunai ef eu cadw iddo'i hun yn ystod ei oes) a swm mawr o arian y trefnasai yn ei ewyllys fod y rhan fwyaf ohono i'w gadw dros byth er mwyn cynhyrchu incwm at dalu am ehangu adeiladau y Llyfrgell Genedlaethol . Symudasai o Blas Llansteffan i Aberystwyth yn gynnar ar ôl 1909 . Bu ei wraig farw yn 1915 . Claddwyd ef yng nghladdfa gyhoeddus Aberystwyth .

Ffynonellau:

  • Adroddiadau'r 'Historical Manuscripts Commission' , R.W.M. ;
  • Who's who? , 1927 ;
  • W. Ll. Davies , The National Library of Wales , 1937 ;
  • Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru , i, 173-232;
  • adroddiadau (printiedig) blynyddol y Llyfrgell (yn arbennig y cyntaf a'r ail);
  • gwybodaeth bersonol;
  • Ruth Evans , John Williams 1840-1926 (Caerdydd, 1952) .

Awdur:

Syr William Llewelyn Davies, M.A., LL.D., F.S.A. (1887-1952), Aberystwyth

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54