Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WILLIAMS , THOMAS (‘ Gwilym Morganwg ’; 1778 - 1835 ), bardd ;

g. ym Melin Gallau , plwyf Llanddety , sir Frycheiniog , 20 Tachwedd 1778 , mab William Thomas . Symudodd y teulu tua 1781 i fyw ym Melin Pontycapel , Cefncoedycymer . Dywed llythyr Taliesin ab Iolo iddo ddechrau gweithio tua saith oed mewn lefel lo a oedd gan ei dad. Ni ddywedir fawr am yr addysg fore a gafodd ond iddo ddechrau llenydda pan oedd yn llanc ifanc. Pan oedd tua 27 aeth i Lundain , ond rhyw chwe mis y bu yno. Pan ddychwelodd aeth i weithio o dan ofal Rhys , mab Hywel Rhys [q.v.] . Gellir casglu mai'r ddysg a dderbyniodd gan ei feistr a'i cymhwysodd ef i ysgrifennu (mewn cydweithrediad a'r Dr. Jenkins , Hengoed ) y fersiwn cyntaf ar Y Parthsyllydd , 1815-6 . Dywed Ioan Emlyn yn ei ragymadrodd i gyfrol gyntaf Y Parthsyllydd , 1870 , iddo ‘ddyfynu yn helaeth o'r hen Barthsyllydd , cydwaith yr enwogion hynny, Dr. Jenkins Hengoed , a Mr. Thomas Williams (‘ Gwilym Morgannwg ’)’; ac yn y rhagymadrodd i'r ail gyfrol ( 1875 ) dywed Spinther mai ‘gair o'u bathiad hwy yw yr enw “ Parthsyllydd ”.’ Ni ddywed llythyr Taliesin ab Iolo pa bryd yn hollol y symudodd ‘ Gwilym Morganwg 'i Bontypridd i gadw tafarn , ond yr oedd yno yn 1813 . Ceir copi yn Awen y Maen Chwyf , 17, o lythyr a ysgrifennodd yn Rhagfyr 1813 at gyhoeddwr Seren Gomer yn dymuno'n dda i'r cylchgrawn ac yn cynnig barddoniaeth i'w chyhoeddi yn y Seren . Bu f. ym Mhontypridd 13 Awst 1835 , ac fe'i claddwyd ym mynwent Llanfabon .

Dengys dwy gyfrol a gyhoeddwyd ym Merthyr , y gyntaf yn 1824 a'r ail yn, 1826 fywiogrwydd bywyd llenyddol y cylch yn chwarter cyntaf y ganrif, beth oedd nodweddion ac ansawdd y gweithgarwch llenyddol yma, a beth oedd pwysigrwydd ‘ Gwilym Morganwg ,’ sef Llais Awen Gwent a Morganwg … a gyhoeddwyd gan J. Davies (‘ Brychan ’) [q.v.] , 1824 ; ac Awenyddion Morganwg, neu Farddoniaeth Cadair Merthyr Tudful ym mraint Cadair a Gorsedd Pendefigaeth Morganwg a Gwent … 1826 . Y mae'n amlwg fod syniadau Iolo Morganwg yn fawr iawn eu dylanwad yma. Ar tt. 7-8 o Llais Awen ceir can ‘ Gwilym Morgannwg ,’ ‘ Heddwch ’, … ‘ ac a ddatganwyd yng Ngorsedd Morganwg ar y Maen Chwyf , ar yr ail Gyfadgyrch yn yr Alban Hefin , yn y flwyddyn 1814 . ’ ‘ He and myself were initiated into the arcana of Druidism by my father ,’ medd ab Iolo ,’ a geilw ef hefyd ‘ my only brother druid .’ Yn y gyfrol arall adroddir hanes pedwaredd eisteddfod y gymdeithas gan ‘ Gwilym Morganwg ,’ a gwelir ei fod yn un o'r beirniaid . Y peth diddorol yn ei feirniadaeth yw ei wrthwynebiad pendant i'r mesur diodl. Ar tt. 63-4, ceir hanes y bumed eisteddfod a gynhaliwyd ar ddydd ‘ Gwyl yr Alban Hefin, 1825 .’ Yn hon y gwobrwywyd awdl ‘ Gwilym Morganwg ’ ar y testun, ‘ Dinystr Castell Caerphili .’ Dywed ab Iolo iddo ennill yn eisteddfod Caerdydd , 1834 , am feddargraff i'w rhoi ar garreg fedd Iolo Morganwg ,’ ac iddo adael tlws arian ar ei ôl a eniliodd am ganu gyda'r tannau . Cyhoeddwyd ei weithiau yn 1890 , Awen y Maen Chwyf , ar draul ei fab Taliesin Williams . Prin yw gwerth barddonol y gyfrol, ond y mae ynddi rai pethau diddorol, megis ‘cerddi etholiad’; ac nid yw'r cerddi serch ar fesurau alawol heb ryw gywreinrwydd a deheurwydd. Ond y mae ynddi un peth campus, sef y cywydd marwnad i Iolo Morganwg .’

Ffynonellau:

  • Awen y Maen Chwyf yn cynnwys awdlau, cywyddau, caniadau, ac englynion , Merthyr Tydfil, 1890 , Merthyr Tydfil, 1890 , v — viii, sef copi o lythyr ‘Taliesin ab Iolo’ yn y The Merthyr Guardian , 22 Awst 1835 ;
  • C. Ashton , Hanes Llenyddiaeth Gymreig, 1651–1850 . [1893?] , 623.

Awdur:

Yr Athro Thomas John Morgan, D.Litt., (1907-86), Caerdydd / Abertawe

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54